Pokrzywowate
![]() Pokrzywa zwyczajna | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina |
pokrzywowate |
Nazwa systematyczna | |
Urticaceae Juss. Gen.Pl.:400, 1789 |
Pokrzywowate (Urticaceae Juss.) – rodzina roślin zielnych z rzędu różowców (Rosales). Należą tu 54 rodzaje z ok. 2,6 tysiącem gatunków (z czego ok. 1,2 tys. to w niemal równych częściach dwa rodzaje – pilea Pilea i Elatostema)[2]. Rodzina o zasięgu globalnym – brak jej przedstawicieli tylko na obszarach pokrytych wieczną zmarzliną i skrajnie suchych. Najwięcej gatunków spotykanych jest w tropikach, ale liczne rosną także w klimacie umiarkowanym[3]. Do flory Polski zaliczane są tylko rośliny z dwóch rodzajów: parietaria i pokrzywa[4]. Pokrzywowate rosną w różnorodnych siedliskach, często w lasach, zwłaszcza w równikowych, często jako pnącza i epifity, poza tym na mokradłach, na siedliskach ruderalnych[5]. Wiele roślin wyposażonych jest we włoski parzące, w tym pokrzywy i szczególnie piekące – rośliny z rodzaju Dendrocnide[5]. Rośliny zwykle wiatropylne[6], przy czym pyłek pokrzyw stanowi istotny alergen[5].
Duże znaczenie ekonomiczne jako rośliny włóknodajne mają szczmiel biały Boehmeria nivea i Laportea canadensis[5], ale włókien dostarczają też inni przedstawiciele tych i innych rodzajów, np. pokrzywa zwyczajna[3]. Różne gatunki z rodzajów pokrzywa Urtica, laportea Laportea i Girardinia spożywane są jako warzywo, a Pouzolzia tuberosa dostarcza jadalnych bulw[3]. Jadalne owoce mają m.in. Oreocnide frutescens[7], Debregeasia longifolia i Pourouma cecropiifolia[3]. Bardzo popularnymi roślinami ozdobnymi uprawianymi w doniczkach są rozmaite gatunki z rodzaju pilea Pilea oraz solejrolia rozesłana Soleirolia soleirolii, rosnące czasem także jako chwasty w szklarniach[5].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Urtica_flowerdiagram.png/220px-Urtica_flowerdiagram.png)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Nokkosia.jpg/220px-Nokkosia.jpg)
- Pokrój
- Rośliny zielne (jednoroczne i byliny), czasem o łodygach gruboszowatych, drzewa, zwykle niezbyt wysokie (do 15 m), o miękkim drewnie[5], często pachykauliczne (słabo rozgałęzione)[6] oraz wysoko wspinające się pnącza[5]. Rośliny zdrewniałe często z korzeniami podporowymi i oddechowymi[3]. Przedstawiciele plemienia Urticeae wyróżniają się obecnością włosków parzących pokrywających pędy. U licznych przedstawicieli w liściach i łodygach obecne są cystolity[5]. Rośliny zazwyczaj bez soku mlecznego[6].
- Liście
- Skrętoległe lub naprzeciwległe[5], pojedyncze, czasem klapowane i tylko u roślin z plemienia Cecropieae dłoniasto złożone[6]. Przylistki różnie wykształcone (brak u niektórych przedstawicieli Boehmerieae), czasem okazałe i obejmujące łodygę, ale zwykle szybko opadające. U części przedstawicieli liście siedzące, u innych ogonkowe, przy czym ogonek liściowy sięgać może nasady blaszki (u większości) lub jej środkowej części (Cecropieae)[3]. Blaszka często nieco asymetryczna i z trzema głównymi żyłkami przewodzącymi rozchodzącymi się od jej nasady[5].
- Kwiaty
- Rozdzielnopłciowe, rośliny dwupienne i jednopienne, rzadko kwiaty obupłciowe (czasem u Parietarieae). Kwiaty zebrane w kwiatostany wierzchotkowate wyrastające zwykle w kątach liści, czasem skupiające się w gęste główki, często wyciągnięte i luźne w postaci gron, kłosów, nibybaldachów, zwykle wsparte podsadką[5][3]. Rzadko kwiatostany zredukowane do dwóch czy pojedynczych kwiatów[5]. Poszczególne kwiaty niepozorne – zwykle drobne (do 2 mm średnicy) i zielonkawe[5]. Kwiaty męskie z okwiatem składającym się zwykle z 3–5 listków, czasem tylko z jednym lub dwoma. W kwiatach żeńskich listki okwiatu też w liczbie 3–5 (często zrośnięte u dołu w rurkę), ale też często ich brak[5]. Pręcików jest tyle co listków okwiatu, są zagięte do środka i gwałtownie prostują się wyrzucając pyłek z pylników. W kwiatach żeńskich znajduje się górna zalążnia powstająca pierwotnie z dwóch owocolistków, z których jeden ulega jednak redukcji. Stąd zalążnia z jedną komorą i pojedynczym zalążkiem[5]. Znamię różnie wykształcone – siedzące lub wzniesione na pojedynczej szyjce słupka[3][5].
- Owoce
- Zwykle drobna niełupka, często otulona trwałymi listkami okwiatu i czasem także listkami podkwiatowymi[5], u części przedstawicieli mięśniejącymi[3], stąd owoc przypomina pestkowca[6].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Parietaria_officinalis_kz07.jpg/220px-Parietaria_officinalis_kz07.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Pilea_involucrata%2C_Jard%C3%ADn_Bot%C3%A1nico%2C_M%C3%BAnich%2C_Alemania_2012-04-21%2C_DD_02.jpg/220px-Pilea_involucrata%2C_Jard%C3%ADn_Bot%C3%A1nico%2C_M%C3%BAnich%2C_Alemania_2012-04-21%2C_DD_02.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Pilea_cadierei_2017-10-02_6609.jpg/220px-Pilea_cadierei_2017-10-02_6609.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Pellionia_repens_kz7.jpg/220px-Pellionia_repens_kz7.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Gardenology.org-IMG_1442_bbg09.jpg/220px-Gardenology.org-IMG_1442_bbg09.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Soleirolia_soleirolii_kz01.jpg/220px-Soleirolia_soleirolii_kz01.jpg)
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzina od czasu systemu APG II z 2003 klasyfikowana[5] jako siostrzana dla morwowatych Moraceae w obrębie rzędu różowców Rosales w kladzie różowych roślin okrytonasiennych[2]. Od dawna łączona była z morwowatymi, konopiowatymi, wiązowatymi i wyodrębnianymi Cecropiaceae, ale pozycja systematyczna tej grupy pozostawała niejasna do czasu zastosowania metod molekularnych na przełomie XX i XXI wieku. Wcześniej w różnych systemach rodzina zaliczana była do takich rzędów jak: oczarowce Hamamelidales, wilczomleczowce Euphorbiales, bukowce Fagales i ślazowce Malvales[5].
różowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz plemion i rodzajów[2]
Plemię Cecropieae Gaudichaud (syn. Cecropiaceae C. C. Berg)
- Cecropia Loefling – cekropka, drążnik
- Coussapoa Aublet
- Gibbsia Rendle
- Leucosyke Zollinger & Moritzi
- Maoutia Weddell
- Myrianthus P. Beauvois
- Pourouma Aublet
Plemię Boehmerieae Gaudichaud
Rodzaje Rousselia i Parietaria bywają wyodrębniane w plemię Parietarieae, a Forsskaolea i Droguetia w Forsskaoleae[2].
- Archiboehmeria C. J. Chen
- Astrothalamus C. B. Robinson
- Australina Gaudichaud
- Boehmeria Jacquin – szczmiel, bemeria
- Chamabainia Wight
- Cypholophus Weddell
- Debregeasia Gaudichaud
- Didymodoxa Weddell
- Droguetia Gaudichaud
- Forsskaolea L.
- Gesnouinia Gaudichaud
- Hemistylus Bentham
- Hyrtanandra Miquel
- Neodistemon Babu & A. N. Henry
- Neraudia Gaudichaud
- Nothocnide Chew
- Oreocnide Miquel
- Parietaria L. – parietaria, pomurnik
- Phenax Weddell
- Pipturus Weddell
- Pouzolzia Gaudichaud
- Rousselia Gaudichaud
- Sarcochlamys Gaudichaud
- Soleirolia Gaudichaud – solejrolia
Plemię Elatostemateae Gaudichaud
- Aboriella Bennett
- Elatostema J. R. Forster & G. Forster
- Elatostematoides B. L. Robinson
- Gyrotaenia Grisebach
- Lecanthus Weddell
- Meniscogyne Gagnepain
- Myriocarpa Bentham
- Pellionia Gaudich.
- Petelotiella Gagnepain
- Pilea Lindley – pilea
- Procris Jussieu
Plemię Urticeae Lamarck & de Candolle:
- Dendrocnide Miquel
- Discocnide Chew
- Girardinia Gaudichaud
- Laportea Gaudichaud – laportea
- Nanocnide Blume
- Obetia Gaudichaud
- Poikilospermum Miquel
- Touchardia Gaudichaud
- Urera Gaudichaud
- Urtica L. – pokrzywa
- Zhengyia T. Deng et al.
- Achudemia Blume
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d e Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2016-01-19] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 275-276. ISBN 978-1842466346.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 327-328. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ a b c d e David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 955, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 168. ISBN 0-333-73003-8.
- EoL: 4452
- Flora of China: 10931
- Flora of North America: 10931
- GBIF: 6639
- identyfikator iNaturalist: 51885
- IPNI: 30000535-2
- ITIS: 19119
- NCBI: 3499
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000535-2
- Tela Botanica: 100936
- identyfikator Tropicos: 42000054
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55603
- CoL: HQS