Stefan Sacha
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
26 sierpnia 1888 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
29 maja 1943 |
Poseł I kadencji Sejmu (II RP) | |
Okres |
od 1922 |
Przynależność polityczna | |
Poseł II kadencji Sejmu (II RP) | |
Okres |
od 1929 |
Przynależność polityczna | |
Poseł III kadencji Sejmu (II RP) | |
Okres |
od 1930 |
Przynależność polityczna |
Stefan Sacha (ur. 26 sierpnia 1888 w Wojniczu, zm. 29 maja 1943 w Warszawie) – polski polityk, dziennikarz, poseł na Sejm I,II i III kadencji w II RP z ramienia Związku Ludowo-Narodowego oraz Stronnictwa Narodowego w latach 1922–1935, prezes Zarządu Głównego konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego w latach 1941–1943.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Ukończył szkołę powszechną w Wojniczu i gimnazjum w Tarnowie, gdzie w 1907 uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie studiował na wydziałach filozoficznych uniwersytetów: w Wiedniu, Krakowie i Londynie. Wybuch I wojny światowej przeszkodził mu w uzyskaniu stopnia naukowego doktora.
W sierpniu 1914 wcielony do armii austriackiej, walczył na froncie rosyjskim i włoskim, gdzie przebywał do marca 1916. W czerwcu tego roku przydzielony do Powiatowej Komendy Uzupełnień w Nowym Sączu, pracował tam do kwietnia 1919, od listopada 1918 już jako oficer Wojska Polskiego. Był od 1918 członkiem Ligi Narodowej[1][2]. Będąc jeszcze oficerem austriackim oddał poważne usługi polskiej sprawie jako członek konspiracyjnej organizacji, współpracującej z tajnym komitetem obywatelskim w Nowym Sączu. Po zakończeniu działań wojennych został zweryfikowany w stopniu porucznika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i 511. lokatą w korpusie oficerów rezerwowych piechoty. Posiadał przydział mobilizacyjny do 64 Grudziądzkiego pułku piechoty[3][4]. W 1934 pozostawał na ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień w Toruniu[5].
Z małżeństwa zawartego w 1921 z Zofią Szim (1898–1986), nauczycielką, miał trzech synów: Józefa (ur. 1923), Bolesława (ur. 1925) oraz Kazimierza (ur. 1927).
Działalność zawodowa
[edytuj | edytuj kod]Od czerwca 1920 pracował w Ministerstwie byłej Dzielnicy Pruskiej, w którym był zastępcą naczelnika Wydziału Prasowego i skąd przeszedł do pracy redakcyjnej w „Kurierze Poznańskim”. Od 19 grudnia 1920 przez 13 lat był redaktorem naczelnym dziennika „Słowo Pomorskie” w Toruniu. Piastował także godność wiceprezesa, a w latach 1931–1932 pełnił obowiązki prezesa Syndykatu Dziennikarzy Pomorza.
Działał także w takich organizacjach, jak: Towarzystwo Powstańców i Wojaków „Straż”, Bractwo Strzeleckie czy Centralny Komitet Pomorski dla Odbudowy Kresów Wschodnich.
Po opuszczeniu Torunia w roku 1933 udał się do Gniezna, był tam redaktorem naczelnym pisma „Lech”. 2 września 1935 przeniósł się do Warszawy, gdzie objął redakcję „Warszawskiego Dziennika Narodowego” i sprawował funkcję aż do wybuchu II wojny światowej.
Działalność polityczna
[edytuj | edytuj kod]Wchodził w skład Zarządu Głównego utworzonego w 1919 Związku Ludowo-Narodowego, przemianowanego następnie w 1928 na Stronnictwo Narodowe (SN). Od lutego 1935 aż do wybuchu wojny w 1939 był członkiem Rady Naczelnej i sekretarzem Zarządu Głównego SN. Należał także do kierownictwa tajnej organizacji Straż Narodowa, utworzonej w 1928 po rozwiązaniu Ligi Narodowej[6]. Po rozłamie w SN w kwietniu 1934, z którego wyłonił się Obóz Narodowo-Radykalny, zasiadł w komisji powołanej przez Romana Dmowskiego dla ustalenia jego inspiratorów[7].
W listopadzie 1922 został wybrany z listy nr 8 Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej na posła do Sejmu RP w okręgu nr 10 (Włocławek, Nieszawa, Lipno). Następnie kandydował do Sejmu w wyborach 1928 r., w okręgu 31 (Toruń, Chełmno, Wąbrzeźno, Brodnica, Lubawa, Działdowo) z listy nr 24 - Katolicko-Narodowej; został wówczas tylko zastępcą posła z tej listy, lecz wszedł do parlamentu w grudniu 1929, po zrzeczeniu się mandatów przez dwu posłów SN. W kolejnych wyborach do Sejmu w 1930 r. kandydował z listy nr 4 - narodowej i w okręgu 31; wybrany został z listy okręgowej. W dwóch ostatnich kadencjach sejmowych był członkiem Klubu Narodowego.
W drugiej połowie lat 30. należał obok Tadeusza Bieleckiego i Mieczysława Trajdosa do przedstawicieli faszyzującej grupy „młodych” w SN[2]. Wewnątrz tej grupy doszło w 1938 do dalszego rozłamu: Sacha opowiedział się po stronie dopuszczającej współpracę z sanacją frakcji Bieleckiego w konflikcie z ówczesnym prezesem Kazimierzem Kowalskim i Jędrzejem Giertychem, którzy wykluczali porozumienie z innymi siłami politycznymi w kraju[8]. Zajął krytyczne stanowisko wobec zorganizowanego przez Adama Doboszyńskiego w czerwcu 1936 marszu endeków na Myślenice[9] .
Zgodnie z ustalonym 5 września 1939 podziałem kierownictwa SN udał się do Lublina, skąd wrócił do Warszawy na początku 1940. W konspiracji działał nadal w SN, zajmując się prasą i propagandą w prezydium partii, a po aresztowaniu przez Niemców Mieczysława Trajdosa w maju 1941 został prezesem Zarządu Głównego partii w kraju. Od czerwca 1941 reprezentował SN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (PKP), przekształconym w marcu 1943 w Krajową Reprezentację Polityczną (KRP)[9] . W konspiracji używał pseudonimów „Marek”, „Stefan” i „Kalina”[10].
Był redaktorem pisma „Walka” wydawanego przez stołeczne SN i znanego potocznie za jego prezesury jako „sacharyna”. Sprzeciwiał się eksponowaniu haseł antysemickich[9] . Po agresji niemieckiej na ZSRR 22 czerwca 1941 „Walka” wysunęła postulat roszczeń terytorialnych wobec ZSRR, jednocześnie jednak przedstawiając zawarty 30 lipca 1941 układ Sikorski–Majski w pozytywnym świetle jako szansę na odbudowę potęgi Polski w oparciu o sojusz z Wielką Brytanią i USA, w czym odbiegała od stanowiska bielecczyków na emigracji[11]. Według powojennej relacji zamieszczonej przez „Myśl Polską” Sacha był na przełomie 1941/1942 inspiratorem zwrotu demokratyczno-liberalnego w polityce krajowego SN[12]. Niemniej „Walka” głosiła w styczniu 1942 konieczność „silnej władzy”[13], we wrześniu 1942 komentowała tendencje „demokracji, liberalizmu i humanitaryzmu” jako grożące „anarchią” i „kiereńszczyzną”[14], w grudniu zaś krytykowała aliantów za zwalczanie dyktatury Francisco Franco w Hiszpanii[15].
Po spotkaniu 31 marca 1942 z emisariuszem premiera gen. Władysława Sikorskiego płk. Józefem Spychalskim Sacha podjął 3 maja 1942 negocjacje z komendantem Armii Krajowej (AK) gen. Stefanem Roweckim w sprawie scalenia Narodowej Organizacji Wojskowej z AK[16][9] . W czerwcu 1942 nawoływał na łamach „Walki” do porzucenia sporów politycznych na rzecz wyzwolenia kraju, po czym 1 lipca 1942 doszło do buntu szefa wydziału organizacyjnego Komendy Głównej NOW Augusta Michałowskiego przeciwko planom podporządkowania organizacji AK, a we wrześniu do formalnego rozłamu w SN i NOW na tym tle[17]. W relacji dla Bieleckiego z kwietnia 1944 Michałowski zarzucił Sasze współpracę polityczną z PKP i zdanie się na opór AK przeciwko komunistom w razie przejęcia przez nich władzy w kraju[18][19]. 19 września i 26 października Sacha próbował uzyskać zgodę na scalenie od przebywającego w Londynie Bieleckiego[20]. 4 listopada wraz z komendantem NOW ppłk. Józefem Rokickim podpisał rozkaz scaleniowy dla NOW[21][9] . Prasa i propaganda secesjonistów skupionych wokół Narodowych Sił Zbrojnych okrzyknęła go wówczas zdrajcą i „sikorszczykiem”, dekonspirując go przez publiczne użycie imienia i inicjału nazwiska[22]. Od września 1942 do stycznia 1943 prowadził zakończone niepowodzeniem rozmowy ze Stronnictwem Ludowym w sprawie przystąpienia SN do czynnego udziału w pracach Delegatury Rządu na Kraj i PKP pod warunkiem umożliwienia bezpośredniej łączności z Bieleckim i wprowadzenia bielecczyków do rządu londyńskiego. O rozmowach tych powiadomił Bieleckiego kanałem Delegatury. Na początku 1943 Zarząd Główny SN pod przewodnictwem Sachy rozważał wycofanie z PKP wobec rozmów Delegatury z Polską Partią Robotniczą (PPR)[23][9] .
15 maja 1943 Sacha został aresztowany podczas niemieckiej obławy w kawiarni Fuchsa przy ul. Filtrowej w Warszawie wraz ze Stanisławem Tabaczyńskim, kierownikiem organizacji „Ojczyzna”, reprezentującej frakcję „starych” w SN[24]. Został osadzony na Pawiaku i 29 maja rozstrzelany w masowej egzekucji w ruinach getta warszawskiego. Według ks. Jana Stępnia akta Gestapo z jego przesłuchania stwierdzały: „milczy jak skała”[9] .
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Był synem Józefa, majstra stelmaskiego i Marii z domu Marek. 27 września 1921, w kaplicy bł. Bronisławy w Krakowie, ożenił się z Zofią z Szimów, z którą miał synów: Józefa, Bolesława i Kazimierza[25].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887-1907), Londyn 1964, s. 583.
- ↑ a b Terej 1979 ↓, s. 29.
- ↑ Rocznik oficerski 1923, s. 309, 491.
- ↑ Rocznik oficerski 1924, s. 277, 430.
- ↑ Rocznik oficerski rezerw 1934, s. 13, 1000.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 16.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 25.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 99.
- ↑ a b c d e f g Kunert 1993 ↓.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 257, 259, 284.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 199–202.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 222–223.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 222.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 225.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 238.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 251.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 260–263.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 262.
- ↑ Duraczyński 1986 ↓, s. 165.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 257.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 259.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 276–277.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 282–284.
- ↑ Terej 1979 ↓, s. 286.
- ↑ Drzewo genealogiczne [online], jaceksacha.pl [dostęp 2019-12-07] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Roczniki oficerskie 1923, 1924.
- Rocznik oficerski rezerw 1934.
- Eugeniusz Duraczyński, Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, ISBN 83-06-01406-5 .
- Mariusz Lesław Krogulski, Rodowody mieszczan wojnickich, t. 2, Wojnicz 2008, s. 182–183 .
- Mariusz Lesław Krogulski , Stefan Sacha, [w:] Małopolski słownik biograficzny uczestników działań niepodległościowych 1939–1956, t. 15, Kraków 2011, s. 167–168, ISBN 978-83-60991-13-8 ..
- Andrzej Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945, t. 2, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 164–165, ISBN 83-211-0758-3 .
- Andrzej Kunert , Stefan Sacha, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 34, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993, s. 254–255 .
- Jerzy Janusz Terej, Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, wyd. 2, Warszawa: Książka i Wiedza, 1979 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Stefan Sacha – publikacje w bibliotece Polona
- Członkowie konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego
- Członkowie Ligi Narodowej
- Porucznicy piechoty II Rzeczypospolitej
- Członkowie Politycznego Komitetu Porozumiewawczego
- Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej
- Polacy – oficerowie armii austro-węgierskiej
- Ofiary egzekucji w ruinach getta warszawskiego 1943–1944
- Politycy Związku Ludowo-Narodowego
- Politycy Stronnictwa Narodowego
- Polscy dziennikarze
- Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927)
- Posłowie na Sejm II kadencji (1928–1930)
- Posłowie na Sejm III kadencji (1930–1935)
- Urodzeni w 1888
- Urzędnicy Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej
- Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka)
- Zmarli w 1943
- Ludzie urodzeni w Wojniczu