Teodora Gulgowska
![]() Portret Teodory Gulgowskiej z Muzeum we Wdzydzach | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
malarka, aktywistka społeczna, animatorka kaszubskiej kultury |
Rodzice |
Anna Teresa i Andrzej Fethke |
Teodora Gulgowska (ur. 24 września 1860 w Wielkich Chełmach, zm. 21 lutego 1951 roku we Wdzydzach Kiszewskich) – malarka, aktywistka społeczna, animatorka kaszubskiej kultury i sztuki ludowej. Współzałożycielka pierwszego na terenie Polski skansenu – muzeum na świeżym powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich k. Kościerzyny (obecnie Park Etnograficzny im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach), który zajmuje 22 ha nad brzegiem jeziora Gołuń.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Teodora Gulgowska z domu Fethke urodziła się w Wielkich Chełmach koło Brus 24 września 1860 roku. Matką Teodory była Anna Teresa z domu Berendt, ojcem Andrzej Fethke, nauczyciel prusko-niemiecki, który pielęgnował w domu otwartość na świat oraz wychowanie wielokulturowe, w tym utożsamianie się z polskością i kaszubszczyzną. Wśród sześciorga rodzeństwa największy wpływ na rozwój osobowości i talentów Teodory miał jej brat ks. Jan Fethke (1845–1905), który zadbał o wykształcenie młodszej siostry. Teodora ukończyła szkołę średnią i dzięki bratu mogła studiować malarstwo w Berlinie w szkole Wilhelma Adolha Lettego (Lettehaus), gdzie poznała również współczesną sztukę stosowaną, w tym grafikę użytkową, zdobnictwo i hafciarstwo.
W 1899 roku poznała miejscowego nauczyciela Izydora Gulgowskiego. Jak głosi wdzydzka legenda: ich pierwsze spotkanie miało miejsce na brzegu jeziora, gdzie Izydor ujrzał stojącą przy sztaludze piękną kobietę. Ta, ujrzawszy młodego mężczyznę, miała powiedzieć: „Chcesz, namaluję Ci miłość”. Ich ślub odbył się w 1899 roku w kościele parafialnym w Wielu, ślubu udzielił brat Teodory – ks. Jan, który wyprawił również wesele i postarał się o stosowną wyprawę. Młoda para zamieszkała we Wdzydzach k. Kościerzyny, gdzie rozpoczęła się ich wieloletnia przygoda z wytrwałym gromadzeniem kultury materialnej mieszkańców Kaszub.
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Chata_muzeum.jpg/220px-Chata_muzeum.jpg)
W 1906 roku wraz z mężem Izydorem zakładają pierwsze na terenie Polski, i jedno z pierwszych na świecie, „muzeum na wolnym powietrzu” – Muzeum Wiejskie we Wdzydzach, w którym zaprezentowali okolicznym mieszkańcom oraz miłośnikom sztuki ludowej zgromadzone w okolicy sprzęty gospodarstwa domowego, przedmioty użytkowe oraz obrazy na szkle, czy bogato zdobione elementy stroju ludowego, w tym kobiece czepce. Wraz z powstaniem Muzeum odradza się dzięki Gulgowskim dawno zapomniane rzemiosło ludowe, tradycyjne, kaszubskie rękodzieło: haft, tkactwo, plecionkarstwo, czy ceramika. Nie tylko gromadzą zabytki dawnej sztuki ludowej, ale również dokumentują obiekty starej architektury kaszubskiej.
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Hafty_kaszubskie.jpg/220px-Hafty_kaszubskie.jpg)
Malowidła na starych kaszubskich meblach, wzory na czepcach, czy szatach liturgicznych stały się dla Teodory Gulgowskiej inspiracją do stworzenia autorskich wzorów haftu kaszubskiego, które dzisiaj stanowią wizytówkę i są znakiem rozpoznawczym tego regionu. Nie sposób w tym miejscu nie wspomnieć o społecznym, dobroczynnym zaangażowaniu Teodory Gulgowskiej, która czując się „duchową matką” wdzydzkich mieszkańców, nie tylko nauczyła okoliczne dziewczęta haftu, ale również pomogła spieniężyć wykonane dzieła i tym samym dała wsparcie materialne wielu rodzinom. Wykonane obrusy, serwety na stoły, czy komody, makatki, narzuty na łóżka cieszyły dużą popularnością i były chętnie kupowane przez mieszkanki Gdańska czy Berlina. Hafty kaszubskie autorstwa Teodory na stałe zagościły na licznych wystawach w Polsce i za granicą m.in. w Berlinie, Düselldorfie, Stuttgarcie, Meiningen, zdobywając liczne nagrody i uznanie dla ludowych artystek. W „Głosie Pomorskim” z 1 lipca 1925 roku w nr 5 czytamy: „Jury Wystawy” wręczyła dziś p. Teodorze Gulgowskiej, Wdzydze, założycielce i przedstawicielce kaszubskiego przemysłu ludowego, za prace i wyroby jej szkoły i wytwórni, przeważnie hafty kaszubskie Medal Złoty Wielki, jako najwyższą nagrodę. Jeżeli wydanie tak wysokiej nagrody było kiedykolwiek uzasadnione, to szczególnie w tym wypadku (…), możemy być dumni, że taka siła wytwórczości w naszym ludzie wiejskim istnieje (…). Jest to wyłącznie dzieło p. Teodory Gulgowskiej, która jako artystka - malarka w tej okolicy zapadłej się zakopała, i tu od 1907 nieustannie nad podniesieniem maralnem i ekonomicznem ludu kaszubskiego pracuje. Nie było wtedy żadnych haftów kolorowych, nie było plecionków, nie było ceramiki malowanej. Dopiero z tych kilku starych wzorów i z serc ludu dopiero się ten cały ruch wyłonił. Dziś jest bardzo łatwo nabyć jakiś wzór haftów kaszubskich, i szczycić się zaprowadzaniem haftów kaszubskich, lecz trudniej było ten mały ruch stworzyć”[1].
Sama Gulgowska w wywiadzie do „Das Land” – niemieckiego Związku Dobroczynności Wiejskiej i Dbałości Ojczyźnianej” (Berlin 1910) – tak opisuje swoje działanie: „W ten sposób droga dla naszych dążeń została wyrównana. A to, co dla dziewcząt było początkowo miłym sposobem zabicia czasu, stanowi obecnie znaczące źródło dochodów, zmniejszające biedę ludzi w okresie zimy”[2].
Teodora Gulgowska równie aktywnie uczestniczyła i współtworzyła wielokulturowe środowisko inteligencji kaszubsko-pomorskiej, skupionej wokół Towarzystwa Młodokaszubów i czasopisma Gryf. Jeden z założycieli tego ruchu Aleksander Majkowski, nazwał Teodorę „dobrą wróżką w kaszubskim, zaczarowanym wdzydzkim świecie”.
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Obraz_TG_1.jpg/220px-Obraz_TG_1.jpg)
To dzięki jej rozlicznym kontaktom, w tym z Heinrichem Sohneyem, którego poznała podczas studiów w Berlinie, Izydor mógł rozwinąć swoje pasje ludoznawcze i opisać swoje badania etnograficzne w obszernej monografii "O nieznanym ludzie w Niemczech" wydanej w Berlinie w 1911 r. Była również założycielką Wdzydzkiej Akademii Sztuki, gdzie prezentowała nie tylko swoje malarstwo, ale również bogatą kolekcję haftu czy ceramiki kaszubskiej. Należała do Stowarzyszenia Artystów Pomorskich. Była współzałożycielką i członkiem Zarządu powstałego w 1927 r. Pomorskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego w Toruniu.
Po śmierci męża w 1925 r. samotnie prowadziła Muzeum, które, zgodnie z życzeniem Izydora, przekazała w 1929 r. państwu polskiemu. Była jedynym kustoszem i walczyła o jego utrzymanie aż do tragicznego pożaru w 1932 r., który strawił m.in. dom Gulgowskich oraz muzeum wraz ze wszystkimi zgromadzonymi tam cennymi i unikatowymi zbiorami i z obrazami Teodory.
W odbudowie Muzeum pomógł jej siostrzeniec Witold Kukowski z Kolibek, który sfinansował odbudowę spalonej chałupy muzealnej. Do wybuchu II wojny światowej 70-letnia Gulgowska z niesłabnąca determinacją i energią na nowo gromadziła zbiory kultury ludowej Kaszub, podkreślała społeczną i ekonomiczną rolę muzeum, jego nieprzecenioną wartość dla kultury polskiej i samego regionu kaszubsko-pomorskiego.
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Gr%C3%B3b_Gulgowskich.jpg/220px-Gr%C3%B3b_Gulgowskich.jpg)
Zmarła 21 maja 1951 r. we Wdzydzach Kiszewskich, dożywając 91 lat w biedzie i zapomnieniu. Została pochowana obok męża we wspólnym grobie, na wzgórzu nieopodal muzeum we Wdzydzach. Na grobie spoczywa kamień ozdobiony kolorowymi kwiatami, które namalowała Teodora po śmierci ukochanego męża.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Józef Borzyszkowski, Teodora z Fethków i Izydor Gulgowscy - ich życie i dzieła, rodzina i przyjaciele we Wdzydzach, Muzeum - Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich i Instytut Kaszubski w Gdańsku 2018
- ↑ Izydor Gulgowski, O nieznanym Ludzie w Niemczech (Von einem unbekannten Volke in Deutschland), Instytut Kaszubski Gdańsk 2012, ze wstępem Józefa Borzyszkowskiego