Urbanizacja
Urbanizacja – proces koncentracji ludności w punktach[2] przestrzeni geograficznej, głównie na obszarach miejskich, określający także wzrost liczby ludności miejskiej i jej udziału w liczbie ludności danego obszaru, dzięki czynnikom społeczno-kulturowym, demograficznym i ekonomicznym[3]. Urbanizacja oznacza także przestrzenny rozwój miast oraz zmianę stylu życia na miejski[4].
Płaszczyzny urbanizacji
[edytuj | edytuj kod]Urbanizacja odbywa się na kilku płaszczyznach[5][6]:
- demograficznej – ukazuje zmiany liczby ludności miejskiej oraz ilościowy rozwój miast
- ekonomicznej – pokazuje zmiany źródeł utrzymania ludności rolniczej i proces powstawania zawodów nierolniczych na obszarach wiejskich
- społecznej – upowszechnianie się miejskiego stylu życia,
- przestrzenno-architektoniczna – wzrost obszarów miejskich i tworzenie nowych miast oraz nabywanie cech miejskich przez inne jednostki osiedleńcze, a także zmiany form przestrzennych,
- techniczna.
Ze względu na współczynnik urbanizacji państwa można podzielić na trzy grupy:
- o niskim wskaźniku urbanizacji – do 40%
- średnim (40–60%)
- wysokim, powyżej 60%.
Socjologiczne i geograficzno-demograficzne ujęcie urbanizacji
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/POLSKA_Miasta.png/300px-POLSKA_Miasta.png)
Hope Tisdale w roku 1942 wprowadził definicję demograficzną urbanizacji, która określała ją jako koncentrację ludności w punktach przestrzeni oraz wzrost liczby tego typu punktów. Ze względu na to, że w definicji tej nie użyto pojęcia miasta i jak należy pojmować samo miasto, jest ona niezbyt użyteczna przy porównaniach stopnia urbanizacji w różnych częściach świata. W ujęciu geograficznym punkty te różnią się od wsi wielkością i funkcjami. Ze względu na delimitację granic miast, włączanie w ich obszary uprzednich terenów wiejskich, razem z zamieszkiwaną przez nie ludnością, w krótkim czasie miasta dzięki decyzjom administracyjnym są powiększane, co powoduje płynność danych statystycznych[7].
W ujęciu socjologicznym miasto traktowane jest jako miejsce przeciwstawne obszarom wiejskim, ze względu na styl życia i powiązane z nim takie cechy jak: przestrzenna segregacja mieszkańców, bezosobowe relacje społeczne, racjonalność działań i pojawianie się anomii. Te założenia wprowadzone zostały przez działającego w szkole chicagowskiej Louisa Wirtha w roku 1938. Zbudowane one zostały na badaniach miast amerykańskich w okresie przedwojennym, a następnie przyjęto je jako uniwersalne[8]. Jednak częściowo model biegunowy (miasto-wieś) zaczął być odrzucany w latach 50. XX wieku, wraz z badaniem procesów urbanizacji w krajach Trzeciego Świata, jak i w krajach rozwiniętych. Głównie odrzucono jego założenie, że wielkość, gęstość i heterogeniczność społeczności, rozumiane jak trzy główne cechy miasta, będą korelować z innymi cechami, a także stwierdzono, że nie tylko na obszarach wiejskich, ale i w wielkich miastach grupy pierwotne odgrywają ważne role w życiu społecznym[9].
Przebieg urbanizacji na świecie
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Urbanized_population_2006.png/250px-Urbanized_population_2006.png)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Financial_District%2C_Toronto.jpg/250px-Financial_District%2C_Toronto.jpg)
Na początku XIX wieku 2,4% populacji świata zamieszkiwała miasta, przy czym w szybko urbanizującej się Anglii i Holandii odsetek mieszkańców miast wynosił około 30%, w Belgii, Szkocji i Japonii około 15 - 20%, a w USA 10%[11]. Do połowy tego wieku liczba mieszkańców miast liczących więcej niż 20 000 wzrosła o 132%, w pierwszej połowie XX wieku o 240%. Głównym czynnikiem mającym wpływ na urbanizację było uprzemysłowienie[12]. W XIX wieku proces ten zachodził głównie w Europie i Ameryce Północnej. Po II wojnie światowej zaczął on także zachodzić w krajach Trzeciego Świata, a w rozwiniętych krajach kapitalistycznych z kolei zaczęły następować procesy dezurbanizacji i kontrurbanizacji[13].
Na początku XXI wieku najbardziej zurbanizowane obszary świata to:
- Europa, w szczególności jej zachodnia część,
- Ameryka Południowa (Wenezuela, Urugwaj, Argentyna),
- Ameryka Północna (USA, Kanada),
- Australia
- Azja wschodnia (Japonia, Korea Południowa, Tajwan)
- Afryka Północna i Bliski Wschód.
Najmniej zurbanizowane kraje znajdują się w Afryce, zwłaszcza Wschodniej (Rwanda, Burundi) i Azji Południowej (Bhutan).
W Polsce współczynnik urbanizacji wynosi według ostatniego spisu powszechnego 59,4% i wykazuje tendencję spadkową[14].
Według prognoz, do roku 2025 liczba ludności krajów rozwijających się osiągnie 4 miliardy[15], a 63% ludności świata będą stanowić mieszkańcy miast[16].
Wpływ na środowisko
[edytuj | edytuj kod]Na początku 2017 roku zespół specjalistów pod kierunkiem prof. Mariny Alberti z University of Washington ogłosił wyniki przeprowadzonych analiz, które wyraźnie wskazały na wpływ urbanizacji na geny wielu gatunków kluczowych dla ekosystemu[17].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- kontrurbanizacja
- semiurbanizacja
- suburbanizacja
- urbanistyka
- industrializacja
- współczynnik urbanizacji
- kultura miejska
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ World: largest cities and towns and statistics of their population. World Gazetteer. [dostęp 2010-02-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-10)].
- ↑ Jan Węgleński: hasło Urbanizacja. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002, s. 275-276. ISBN 83-88164-61-9.
- ↑ Grzegorz Węcławowicz: Geografia społeczna miast. Warszawa: PWN, 2003, s. 62. ISBN 83-01-14050-X.
- ↑ Jan Węgleński: hasło Urbanizacja. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002, s. 276. ISBN 83-88164-61-9.
- ↑ Marek Szczepański, Bohdan Jałowiecki: Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Scholar, 2002, s. 104. ISBN 83-88495-86-0.
- ↑ Bohdan Jałowiecki: Płaszczyzny urbanizacji. W: Sławomir Solecki, Marian Malikowski: Społeczeństwo i przestrzeń zurbanizowana. Rzeszów: WSP, 1999, s. 193-196. ISBN 83-7262-024-5.
- ↑ Bohdan Jałowiecki: Płaszczyzny urbanizacji. W: Sławomir Solecki, Marian Malikowski: Społeczeństwo i przestrzeń zurbanizowana. Rzeszów: WSP, 1999, s. 193. ISBN 83-7262-024-5.
- ↑ Giddens 2004 ↓, s. 598.
- ↑ Jan Węgleński: hasło Urbanizacja. W: Encyklopedia socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002, s. 275-277. ISBN 83-88164-61-9.
- ↑ Economic and social statistics on the countries and territories of the world. Unicef. [dostęp 2010-02-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-06-07)]. (ang.).
- ↑ Giddens 2004 ↓, s. 594.
- ↑ Marek Szczepański, Bohdan Jałowiecki: Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej. Warszawa: Scholar, 2002, s. 104-105. ISBN 83-88495-86-0.
- ↑ Grzegorz Węcławowicz: Geografia społeczna miast. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 60-61. ISBN 83-01-14050-X.
- ↑ Sabina Waszczuk "Kobiet jest więcej", Express Bydgoski 23 XII 2011
- ↑ Grzegorz Węcławowicz: Geografia społeczna miast. Warszawa: PWN, 2003, s. 61. ISBN 83-01-14050-X.
- ↑ Giddens 2004 ↓, s. 595.
- ↑ PAP: Urbanizacja przyspiesza ewolucję. Nauka w Polsce, 2017-01-09. [dostęp 2017-01-11].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Władysław Skrzypczak, Geografia społeczno-ekonomiczna świata i Polski, Efekt, Warszawa 2004, s.44; oraz wydania poprzednie - od 1994 r.
- Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00414-4
- Anthony Giddens: Socjologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14225-1.