حدیث
حصہ مضامین بسلسلہ | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
حدیث | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
سنی۱
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
متعلقہ موضوعات |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
حدیث دا لفظ تحدیث توں اسم اے، تحدیث دے معنی نيں:خبر دینا ہوئے الاسم من التحدیث، و ہوئے الاخبار۔[۱] محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دی بعثت توں پہلے عرب حدیث بمعنی اخبار (خبردینے) دے معنی وچ استعمال کردے سن، مثلاً اوہ اپنے مشہور ایام نوں احادیث توں تعبیر کردے سن، ايسے لئی مشہور الفراء نحوی دا کہنا اے کہ حدیث دی جمع احدوثہ تے احدوثہ دی جمع احادیث اے،[۲] لفظ حدیث دے مادہ نوں جداں وی تبدیل کرن اس وچ خبر دینے دا مفہوم ضرور موجود ہوئے گا، اللہ تعالٰی دا ارشاد اے وجعلناہم احادیث،[۳] فجعلناہم احادیث،[۴] اللہ نزل احسن الحدیث کتابا متشابھا،[۵] فلیاتو حدیث مثلہ،[۶]
بعض علما دے نزدیک لفظ حدیث وچ جدت کامفہوم پایا جاتااے، اس طرح حدیث قدیم دی ضد اے، حافظ ابن حجر فتح الباری وچ فرماندے نيں:- المراد بالحدیث فی عرف الشرع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم ،وکانہ ارید بہ مقابلۃ القرآن لانہ قدیم[۷] شرعی اصطلاح وچ حدیث توں اوہ اقوال واعمال مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دی جانب منسوب ہون، گویا حدیث دا لفظ قرآن دے مقابلہ وچ بولاجاتاہے،اس لئی کہ قرآن قدیم اے تے حدیث اس دے مقابلہ وچ جدید اے، اصطلاح وچ حدیث توں مراد اوہ اقوال واعمال تے تقریر(تصویب) مراد نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دی جانب منسوب ہاں المراد بالحدیث فی عرف الشارع مایضاف الی النبی صلی اللہ علیہ وسلم[۸] الحدیث النبوی ھو عند الاطلاق ینصرف الی ما حدث بہ عنہ بعد النبوۃ من قولہ وفعلہ واقرارہ[۹] تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے خود اپنے اقوال نوں حدیث دا ناں دتا اے ،آپ ہی نے ایہ اصطلاح مقرر فرمائی، جداں کہ حدیث وچ اے کہ ابوہریرہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آ کے دے ایہ سوال کردے نيں کہ آپ دی شفاعت دی سعادت کس نوں نصیب ہوئے گی آپ نے جوابًا فرمایا ابو ہریرہ توں پہلے نوں ئی شخص میرے توں اس حدیث دے بارے وچ سوال نئيں کريں گا کیونجے اوہ طلب حدیث دے بہت حریص نيں۔[۱۰][۱۱]
حدیث اسلام دے پیغمبر حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ قرآن توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی قرآن نال وی رلدی ہوے۔
حدیث اسلام دے پیغمبر محمد دیاں اکھیاں ہویاں گلاں تے کماں نوں کیندے نیں۔پیلے اے منہ زبانی ای ہوندیاں سن۔ کافی چر مگروں ایناں نوں لکھیا گیا۔ قرآن توں مگروں حدیث نوں سچا سمجیا جاندا اے۔پر حدیث اوہو ای ٹھیک ہوندی اے جیڑی قرآن نال وی رلدی ہوے۔
حدیث (عربی: حديث،/ˈhædɪθ/[۱۲] جاں/hɑːˈdiːθ/)دا ارتھ عامَ طور تے روایت لیا جاندا ہے۔ یعنی حدیث توں بھاوَ اسلام دے پیغمبر حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دیاں آکھیاں گلاں تے کماں دی خبر دین دی روایت نوں کہندے ہن۔ حدیث لفظ تہدیس توں نکلیا ہے، تہدیس دا ارتھ خبر دینا ہندا ہے۔[۱۳]
حدیث دی شرعی حیثیت
[سودھو]کتاب اللہ دے بعد رسول اللہ دی سنت شریعت دا دوجا سرچشما اتے اصل واساس ہے۔ ایہہ قرآن کریم دی تشریح اتے اس دے سدھانت دی توجیہ اتے اجمال دی تفصیل ہے۔ ایہناں دوناں دے علاوہ تیجی اتے چوتھی اصل بنیاد، اجماع امت اتے قیاس ہے اتے اوہناں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ہے۔ شریعت دی تنّ حجتاں (بنیاداں) ہن، کتاب اللہ سنت اتے اجماع، چوتھی بنیاد قیاس ہے، جو اس تناں وچوں نکلی ہوئی ہے؛ اگر غور کیتا جاوے تاں پتہ لگیگا کہ ایہناں تمام اصولاں دی بنیاد صرف رسول اﷲ توں نقل وسماء ہے۔ قرآن وی رسول اﷲ ہی دے ذریعہ ملیا ہے؛ ایہناں نے ہی دسیا اتے آیات دی تلاوت کیتی، جو بطریقہ تواتر ساڈے تکّ اپڑیا ہے (سدھانت السر خسی: 1/279 اتے اجماعامت اتے قیاس وی تساں دے ارشاد ہی دی وجہ نال وشواس-پاتر ہن تاں جدوں دین دی بنیاد رسول اﷲ دی ذات-اے-گرامی ٹھہری تاں پھر عبادت واتائت دے معاملے وچّ حدیث و کران وچّ فرق کرنا بے-بنیاد ہے؛ کیونکہ ایہہ دوناں اطاعت وچّ برابر ہن؛ البتا حجت دین دے بارے وچّ دوناں وچّ فرق ایہہ ہے کہ قرآن دی نقل وگ طریقہ تواتر ہے، جوہر طراح دے شک وشبا توں بالاتر ہے اتے علم قطعی دی موجب ہے اتے حدیث اس حیثیت توں کہ ارشاد رسول ہے، حجت قطعی ہے؛ البتا رسول توں ساڈے تکّ پہونچن وچّ جو درمیانی وسائت ہو، اوہناں دی وجہ نال اہادیس دا پرمان اس درجہ قطعی نہیں ہے، جس درجہ دی قطعیت قرآن نوں حاصل ہے۔
حدیث دی شرعی حیثیت
[سودھو]کتاب اللہ دے بعد رسول اللہؐ دی سنت شریعت دا دوسرا سرچشمہ تے اصل واساس اے، ایہ قرآن کریم دی تشریح تے اس دے اصول دی توضیح تے اجمال دی تفصیل اے، انہاں دونے دے علاوہ تیسری تے چوتھی اصل وبنیاد، اجماع امت تے قیاس اے تے انہاں چاراں اصولاں دا مرجع خود رسول اللہﷺ دی ذاتِ گرامی اے، شمس الائمہؒ کہندے نيں، شریعت دی تن حجتاں (بنیاداں) نيں، کتاب اللہ، سنت تے اجماع، چوتھی بنیاد قیاس اے، جو انہاں تِناں توں نکلی ہوئیاں نيں؛ اگرغور کيتا جائے تومعلوم ہوئے گا کہ انہاں تمام اصولاں دی بنیاد صرف رسول اللہﷺ توں نقل وسماع اے، قرآن کریم وی رسول اللہﷺ ہی دے ذریعہ ملیا اے ؛ انھاں نے ہی بتلایا تے آیات دی تلاوت دی ،جوبطریقۂ تواتر اسيں تک پہنچیا اے (اصول السرخسی:1/279) تے اجماع امت تے قیاس وی آپﷺ دے ارشاد ہی دی وجہ توں معتبر نيں توجب دین دی بنیاد رسول اللہﷺکی ذاتِ گرامی ٹھہری تاں فیر عبادت واطاعت دے معاملہ وچ حد��ث وقرآن وچ فرق کرنا بے بنیاد اے ؛ کیونجے ایہ دونے اطاعت وچ برابر نيں؛ البتہ حجت دین دے بارے وچ دونے وچ فرق ایہ اے کہ قرآن دی نقل بہ طریقۂ تواتر اے، جوہرطرح دے شک وشبہ توں بالاتر اے تے علم قطعی دی موجب اے تے حدیث اس حیثیت توں کہ ارشاد رسول اے، حجت قطعی اے ؛ البتہ رسول توں اسيں تک پہونچنے وچ جودرمیانی وسائط نيں، انہاں دی وجہ توں احادیث دا ثبوت اس درجہ قطعی نئيں اے، جس درجہ دی قطعیت قرآن نوں حاصل اے۔
حدیثِ رسول قرآن دی نظر وچ
[سودھو]حدیث رسول دی ايسے حیثیت نوں واضح کرنے دے لئی ارشادِ باری تعالیٰ اے: وَمَايَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىo إِنْ هُوَإِلَّاوَحْيٌ يُّوحَى۔ (النجم:3،4)
ترجمہ:یعنی رسول اپنے جی توں نئيں بولدے، اوہ بس اللہ دے کولوں آئی ہوئی وحی ہُندی اے۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا۔ (الحشر:7)
ترجمہ:جوتواناں رسول داں اسنوں لے لو تے جس توں روک داں اس توں رک جاؤ؛ ہور رسول دی اطاعت نوں اللہ دی اطاعت قرار دتا۔ "مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ"۔ (النساء:80)
ترجمہ:جس نے رسول دی اطاعت کی، اس نے اللہ دی اطاعت کيتی۔ اک ہور جگہ ارشاد فرمایا: "قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ"۔ (آل عمران:31)
ترجمہ:آپ فرمادیجئے کہ اگرتم خدا تعالیٰ نال محبت رکھدے ہوتوتم لوک میری اتباع کرو، خدا تعالیٰ تسيں نال محبت کرنے لگاں گے۔ ہور جوشخص حکم رسول نوں نہ منے اسنوں قرآن نے مؤمن قرار نئيں دتا اے تے قرآن وچ ایہ کہیا گیا اے کہ اوہ شخص اس دنیا وچ مصیبت وچ مبتلا رہے گا تے آخرت وچ دردناک عذاب چکھے گا، چنانچہ ارشادِ خداوندی اے: "فَلَاوَرَبِّكَ لَايُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَايَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا"۔ (النساء:65)
ترجمہ:پھرقسم اے آپ دے رب دی ایہ لوک ایماندار نہ ہون گے جدوں تک ایہ گل نہ ہوئے کہ انہاں دے آپس وچ جھگڑے واقع ہوئے اس وچ ایہ لوک آپ توں تصفیہ کراواں؛ پھرآپ دے اُس تصفیہ توں اپنے دلاں وچ تنگی نہ پاواں تے پورے طور اُتے تسلیم کر لین۔ امام شافعیؒ نے اپنی کتاب الرسالۃ وچ آیت قرآنی "وَمَاأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ" (البقرۃ:231) دے بارے وچ لکھیا اے کہ "اس آیت وچ حکمت توں رسول اللہ ﷺ دی حدیث مراد اے ؛ کیونجے الکتاب دے نال واوِعطف دے بعد حکمت دا ذکر اے اوراللہ تعالیٰ نے اپنی مخلوق اُتے اس احسان نوں بیان کيتا اے جو اس نے "الکتاب" قرآن کریم تے حکمت (حدیثِ رسول) دی تعلیم دے کے کيتا اے، اس لئی ایتھے الحکمۃ توں حدیثِ رسول ہی مراد اے، اس دے علاوہ کچھ تے مراد لینا درست نئيں اے "۔ (الرسالۃ:1/13)
ہور اللہ تعالی ٰنے اپنے رسول دے اُتے قرآن نازل کيتا تے قرآنی آیات دی تشریح دی ذمہ داری اپنے رسول اُتے پائی، ارشادِ ربانی اے: "وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَانُزِّلَ إِلَيْهِمْ"۔ (النحل:44)
ترجمہ:اور اساں تواڈی طرف الذکر یعنی قرآن نازل کيتا؛ تاکہ تسيں لوکاں دے نال اللہ دی اتاری ہوئی وحی نوں کھول کھول کر بیان کرو۔ ان تمام آیات توں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ احادیثِ رسول، اللہ دی وحی دا حصہ تے قرآن دی تفسیر نيں، انہاں دے بغیر نہ دین دی صحیح تفہیم ہوسکدی اے تے نہ دین عملی زندگی وچ پوری طرح جاری ہوئے سکدا اے ؛ ايسے لئی حضرت عمران بن حسینؓ توں اک شخص نے جدوں سوال کيتا تے آپ نے اس دے جواب وچ حدیث سنائی تاں اس نے کتاب اللہ توں جواب دینے دے لئی کہیا تاں آپ نے کہیا "انک امرءاحمق" تسيں احمق آدمی ہو، کیہ تسيں قرآن وچ ایہ پاندے ہوئے کہ ظہر دی نماز وچ چار رکعات فرض نيں، جس وچ بآواز بلند قرآن پڑھیا نئيں جاندا؛ ايسے طرح انہاں نے مختلف نمازاں نوں گنایا تے زکوٰۃ وغیرہ دا ذکر کيتا؛ پھرفرمایا:کیہ ایہ سب تسيں قرآن وچ تفصیل توں پاندے ہو، حقیقت ایہ اے کہ کتاب اللہ نے انہاں سب کواجمالاً بیان کيتاہے تے سنت ہی اس دی تفصیل کردی اے۔ (جامع بیان العلم وفضلہ:3/62)
حدیث خودرسول دی نگاہ وچ
[سودھو]خود رسول اللہﷺ نے اپنے فرمودات اُتے عمل کرنے تے اسنوں بحفاظت سیمے رکھنے دے بارے وچ کئی مواقع پرتاکید دی اے، آپﷺ نے فرمایا: "فَعَلَیْکُمْ بِسُنَّتِیْ"۔ (مشکوٰۃ شریف:30)
تواڈے لئی میری سنت لازم اے۔
"تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَاتَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُوْلہِ"۔(مشکوٰۃ شریف:29) سانچہ:اقوال
"اَلَاوَاِنِّیْ اَوْتیت الْقُرْاٰنَ وَمِثْلَہُ مَعَہُ"۔(مشکوٰۃ شریف:29) سانچہ:اقوال
"خُذُوا عَنِّي مَنَاسِككُمْ"۔ (فتح الباری:1/290) سانچہ:اقوال
حدیث اصحابِ رسول دی نگاہ وچ
[سودھو]اسی طرح حضرت عبد اللہ بن مسعودؓ نے اک مرتبہ حدیث بیان کيتی کہ رسول اللہﷺ نے کہیا:اللہ دی لعنت ہوئے انہاں عورتاں اُتے جو گودنا کراندی یاکردیاں نيں تے انہاں اُتے جو چہرے دے بال اکھڑواندی نيں تے حسن وزیبائی دے لئی دنداں دے درمیان وچ دراڑ پیدا کرکے اللہ دی تخلیق وچ تغیر کردے نيں، اس حدیث نوں بنواسد دی اک عورت نے سنیا توحضرت عبد اللہ بن مسعود توں کہیا آپ دی ایہ روایت مجھ تک پہنچی اے تے معلوم ہويا کہ آپ فلاں فلاں قسم دی عورتاں اُتے لعنت کردے نيں، حضرت عبد اللہ نے کہیا ميں اس اُتے کِداں لعنت نہ کراں جس اُتے رسول اللہﷺ نے لعنت دی اے تے جو کتاب اللہ وچ موجود اے، عورت نے کہیا ميں نے وی قرآن پڑھیا اے ؛ لیکن مینوں تواس وچ ایسی کوئی گل نظر نئيں آئی، حضرت عبد اللہؓ نے کہیا :اگرتو نے غور توں پڑھیا ہُندا توضرور نظر آندی، کيتا اللہ نے نئيں فرمایا: مَااٰتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَانَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُو (الحشر:7)۔ (مشکوٰۃ شریف:381)
شیخ عبد القادر جیلانی نے اپنی کتاب "غنیۃ الطالبین" وچ ایويں نقل کيتی اے: ابوسعید خدری کہندے نيں: وچ عمر ابن خطاب دی خلافت دے ابتدائی زمانے وچ آپ دے نال حج نوں گیا۔ عمر ابن خطاب مسجد وچ آئے تے حجر اسود دے پاس آ کرکھڑے ہوئے گئے تے فیر حجر اسود توں مخاطب ہوئے کے کہیا کہ تاں ہر صورت وچ پتھر اے تے تاں نہ کچھ فائدہ پہنچیا سکدا اے تے نہ ضرر۔ جے ميں نے رسول ﷺ کوتینوں بوسہ لیندے ہوئے نہ دیکھدا تاں وچ تینوں ہرگز نہ چمدا۔ حضرت علیؑ نے فرمایا: ایسا نہ کہو، ایہ پتھر نقصان وی پہنچیا سکدا اے تے نفع وی، مگر نفع تے نقصان اللہ دے حکم توں اے۔ اگرتم نے قران پڑھیا ہُندا تے جو کچھ اس وچ لکھیا اے اُس نوں سمجھیا ہُندا توساڈے سامنے ایسا نہ کہندے۔ عمر ابن خطاب نے کہیا اے ابوالحسن، آپ ہی فرمائیے کہ قران وچ اس دی کيتا تعریف اے۔ حضرت علی نے فرمایا کہ جدوں اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم دی صلب توں اولاد نوں پیدا کيتا تاں انہاں نوں اپنی جاناں پرگواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے تے ہماریا پروردگار اے۔ پس اللہ نے اس اقرار نوں لکھ لیا تے اس دے بعد اس پتھر نوں بلايا تے اس صحیفے نوں اس دے پیٹ وچ بطور امانت دے رکھ دتا۔ پس ایہ اوہی پتھر اس جگہ اللہ کاامین اے تاکہ قیامت دے دن ایہ گواہی دے کہ وعدہ وفا ہويا یا نئيں۔ اس دے بعد عمر ابن خطاب نے کہیا: اے ابوالحسن، آپ دے سینے نوں اللہ نے علم تے اسرارکا خزینہ بنا دتا اے۔ غنیۃ الطالبین، عبد القادر جیلانی، صفحہ 534، مطبوعہ مکتبِ ابراہیمیہ، لاہور، پاکستان
متقی الہندی نے ایہی روایت تقریباً انہاں لفظاں دے نال اپنی حدیث دی کتاب "کنزالاعمال" وچ ایويں نقل کيتی اے۔ ابو سعید خدری کہندے نيں: اساں حضرت عمر ابن خطاب دے نال حج کيتا۔ چنانچہ جدوں اوہ طواف کرنے لگے تاں حجر اسود نوں مخاطب کر کے کہیا: “ماں جاندا ہاں کہ تسيں صرف اک پتھر ہوئے جو نہ نفع پہنچیا سکدا اے تے نہ نقصان۔ تے جے ميں نے رسول ﷺ نوں تینوں چمدے ہوئے نئيں دیکھیا ہُندا، تاں وچ کدی تینوں نہ چمدا۔" علی(ابن طالب) نے کہیا: "یہ(پتھر) نفع وی پہنچیا سکدا اے اورنقصان بھی۔ " عمر(ابن خطاب) نے پُچھیا: “وہ کِداں"، اس اُتے علی نے جواب دتا: “کتاب اللہ دی رو توں ۔ " عمرنے کہیا: “فیر آپ مینوں وی ایہ گل قران وچ دکھائیے۔ " علی نے کہیا کہ اللہ قران وچ فرماندا اے کہ جدوں اُس نے حضرت آدم دی صلب توں اولاد نوں پیدا کيتا توانہاں نوں اپنی جاناں اُتے گواہ کيتا تے سوال کيتا کہ کیہ وچ تواڈا رب نئيں ہاں؟ اس دے جواب وچ سب نے اقرار کيتا کہ تاں ہماریا پیدا کرنے والا اے اورہماریا پروردگار اے۔ پس اللہ نے اس اقرار نوں لکھ لیا۔ تے اس پتھر دے دو لباور دو اکھاں سن، چنانچہ اللہ دے حکم توں اس نے اپنا منہ کھولیا تے ایہ صحیفہ اس وچ رکھ دتا تے اس توں کہیا کہ میرے عبادت گذاراں نوں جو حج پوراکرنے آئیاں، اُنہاں نوں اس گل کيتی گوا��ی دینا۔ اور وچ رسول اللہ (ص) توں سنیا اے :”اس کالے پتھر نوں قیامت دے روز لیایا جائےگا تے اسنوں بولی عطا کيتی جائے گی جو اُنہاں لوکاں دی شہادت دے گی جوتوحید اُتے قائم سن تے اپنے فرائض انجام بجا لاندے سن ۔" چنانچہ ایہ پتھرنفع وی پہنچیا سکدا اے تے نقصان بھی۔" یہ سن کر عمر نے کہیا۔ "اعوذ باللہ کہ مینوں لوکاں وچ ایداں دے رہنا پئے کہ جنہاں وچ اے ابوالحسن(علی) آپ نہ موجود ہون۔"
متقی الہندی، کنزالاعمال، فی فضائل مکہ(المحدث سوفٹ ویئر وچ اس حدیث دا نمبر 12521 اے ابو الحسن القطان نے الطوالات وچ ۔ حاکم نے اپنی کتاب "المستدرك"، جلد 1، صفحہ 457 پر۔
حدیث تے سنت وچ فرق
[سودھو]نکاح کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ قربانی کرنا سنّت اے، حدیث نئيں؛ مسواک کرنا سنّت اے، حدیث کوئی نئيں کہندا۔===دلیل حدیث===
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " سَيَأْتِيكُمْ عَنِّي أَحَادِيثُ مُخْتَلِفَةٌ، فَمَا جَاءَكُمْ مُوَافِقًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَهُوَ مِنِّي، وَمَا جَاءَكُمْ مُخَالِفًا لِكِتَابِ اللَّهِ وَلِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي "
حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ، نبی صلے اللہ علیہ وسلم توں مروی نيں کہ میری طرف توں کچھ اختلافی احادیث آئینگی، انہاں وچوں جو "کتاب اللہ" تے "میری سنّت" دے موافق ہونگی، اوہ میری طرف توں ہونگی۔ تے جو "کتاب اللہ" تے "میری-سنّت" دے خلاف ہونگی اوہ میری طرف توں نئيں ہونگی۔
[(1) سنن الدارقطني:كِتَابٌ فِي الأَقْضِيَةِ وَالأَحْكَامِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كتاب عمر رضي اللہ عنہ إلى أبي موسى الأشعري، رقم الحديث: 392٦(442٧) ؛
- الكفاية في علم الرواية للخطيب:التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ، رقم الحديث: 311(5٠٠4)؛
- ذم الكلام وأهلہ لعبد اللہ الأنصاري:الْبَابُ التَّاسِعُ، بَابٌ : ذِكْرُ إِعْلَامِ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ ۔.۔ رقم الحديث: 589(٦٠٦)؛
- الأباطيل والمناكير والمشاهير للجورقاني: كِتَابُ الْفِتَنِ، بَابُ: الرُّجُوعِ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ رقم الحديث:2٧٧(29٠
5) الكامل في ضعفاء الرجال » من ابتدا أساميهم صاد » من اسمہ صالح؛ رقم الحديث: 4284
٦) التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ » التَّوَثُّقُ فِي اسْتِفْتَاءِ الْجَمَاعَةِ؛ رقم الحديث: 311]
دلیل فقہ
[سودھو]1) کھڑے ہوکے پیشاب کرنا[صحیح بخاری، کتاب الوضو، حدیث#221] تے کھڑے ہوکے پانی پینا [صحيح البخاري » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » باب الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 5213(5٦15)] حدیث توں ثابت اے، مگر ایہ سنّت (عادت) نہ سی، بلکہ سنّت (عادت) بیٹھکر پیشاب کرنا [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب التَّبَرُّزِ فِي الْبُيُوتِ، رقم الحديث: 14٧(149)] تے بیٹھکر پانی پینا سی، کھڑے ہوکے پینے توں منع فرمایا۔[صحيح مسلم » كِتَاب الْأَشْرِبَةِ » بَاب كَرَاهِيَةِ الشُّرْبِ قَائِمًا، رقم الحديث: 3٧٧8(2٠25)]
2) وضو وچ اے عضوو نوں (حدیث وچ ) اک (1) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّةً مَرَّةً، رقم الحديث: 155(15٧)]، دو (2) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ، رقم الحديث: 15٦(158)] تے تن (3) بار دھونا وی ثابت اے [صحيح البخاري » كِتَاب الْوُضُوءِ » بَاب الْوُضُوءِ ثَلَاثًا ثَلَاثًا، رقم الحديث: 15٧(159)] مگر عادت 3،3 بار دھونا "عملی-متواتر" سنّت اے۔
3) (پاک) نعلین(جوندے) پہن-کر نماز "پڑھتے-رہنا"(متواتر-حدیث توں ) ثابت اے [ صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 3٧٦(38٦)] اک وی حدیث نعلین اتارکر پڑھنے دی بخاری تے مسلم وچ نئيں، مگر "عملی-تواتر" تے "تعامل/اجماع_امت" توں نعلین پھن کر نماز پڑھنا عادت(سنّت) نئيں۔ عمروبن شعیب بسند والد روایت کردے نيں کہ ميں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نوں جوتاں سمیت تے (بغیر جوتاں دے ) ننگے پیر نماز پڑھدے دیکھیا اے۔ (1) مصنف ابن أبي شيبة » كتاب الصلاة » أَبْوَابٌ شَتَّى مِنَ الصَّلاةِ » مَنْ رَخَّصَ فِي الصَّلَاةِ فِي النَّعْلَيْنِ،رقم الحديث: ٧٦84(٧935)، (2)سنن ابن ماجہ » كِتَاب إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالسُّنَّةِ فِيهَا » بَاب الصَّلَاةِ فِي النِّعَالِ، رقم الحديث: 1٠28(1٠38)، (3)سنن أبي داود » كِتَاب الصَّلَاةِ » بَاب الصَّلَاةِ فِي النَّعْلِ، رقم الحديث: 55٦(٦53)]
4) نماز وچ گردن اُتے بچی (نبی صلے اللہ علیہ وسلم دا اپنی بیٹی زینب دی بیٹی "امامہ بنت ابی العاص"=نواسي_رسول) نوں اٹھانا حدیث [صحيح البخاري » كِتَاب الصَّلَاةِ » أَبْوَابُ سُتْرَةِ الْمُصَلِّي » بَاب إِذَا حَمَلَ جَارِيَةً صَغِيرَةً عَلَى عُنُقِهِ ۔.۔،رقم الحديث: 489(51٦)] وچ فعل-ماضی-استمراری دے لفظاں "كان يصلي" (یعنی ایداں دے نماز پڑدے سن ) توں ثابت اے، مگر ایہ عادت (سنّت) نہ سی، سو صحابہ(رضی اللہ عنہم) تے جماعت_مومنین دی وی عادت(سنّت) نہ بنی۔
5) وضو دے بعد یا حالت_روزہ وچ بیوی توں بوس و کنار کرنا ثابت اے مگر عادت (سنّت) نہ سی، لیکن وضو وچ کلی کرنا یا روزہ دے لئی سحری کھانا آپ دی سنّت (عادت_مبارکہ) سی جس نوں سنّت کہیا جائے گا۔
اہل حدیث دے مطالعے دے دوران وچ اس عام غلط فہمی نوں دور کرنا لازم اے جس دے تحت حدیث نوں سنت نوں اک ہی چیز سمجھیا جاندا اے۔ فی الحقیقت ؛ حدیث تے سنت دونے اک دوسرے توں ناصرف لسانی اعتبار توں بلکہ شریعت وچ اپنے استعمال دے لحاظ توں وی اک دوسرے توں مختلف نيں۔[۱۴] کہیا جاندا اے کہ اسلام ؛ قرآن تے سنت اُتے عمل کرنے دا ناں اے۔ سنت دی تشکیل وچ احادیث اہم کردار ادا کردیاں نيں لیکن سنت صرف احادیث توں نئيں بنی ہُندی اے ؛ سنت وچ رسولصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی زندگی دا اوہ حصہ وی شامل اے جو لفظاں دی شکل وچ نئيں مثال دے طور اُتے تقریر تے یا کسی عبادت دا طریقہ، تقریر نوں محدثین حدیث وچ وی شمار کردے نيں۔ اس دے علاوہ سنت وچ قرآن تے حدیث وچ بیان کردہ ہدایات اُتے عمل کرنے دا نمونہ پایا جاندا اے ؛ ایہ طریقہ یا عملی نمونہ محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ موجود اس عہد دی نسل توں اجتماعی طور اُتے اگلی تے فیر اگلی نسل وچ منتقل ہُندا رہندا اے تے اس دی اس اجتماعی منتقلی دی وجہ توں اس وچ نقص یا ضعف آجانے دا امکان حدیث دی نسبت کم ہُندا اے کیونجے حدیث اک راوی توں دوسرے راوی تک انفرادی طور اُتے منتقل ہُندی اے تے اس منتقلی دے دوران وچ اس راوی دی حیثیت، اعتبار تے اس دی یاداشت دا دخل ہُندا اے۔
جدول اول۔ حدیث تے سنت دے فرق دی وضاحت | |
|
|
سنت دا نمونہ پیغمرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے پیش کيتا تے فیر اس دے بعد اصحاب اکرام تے تابعین توں ہُندا ہويا موجودہ زمانے تک پہنچیا اے ايسے ليے اس وچ امت دے اجتماعی درست طریقۂ کار یا راہ دا مفہوم وی شامل ہُندا اے، ایہی وجہ اے کہ عموماً اس دے نال الجماعت دا لفظ لگیا کر سنت و الجماع وی کہیا جاندا اے۔[۱۵]
حدیث تے سنت دا فرق مفہوم دے لحاظ توں اسلامی شریعت وچ پایا جاندا اے لیکن اس فرق توں کسی اک دی اہمیت کم نئيں ہُندی۔ دونے ہی اپنی جگہ مسلم نيں تے حدیث دے بغیر سنت تے شریعت دا علم، دونے توں کوئی اک تشکیل نئيں پاسکدا۔ مفتی عبدالجلیل دے مطابق ؛ حدیث نوں رد کرنے دا رحجان مغرب دی استعماریت توں مقابل آنے دے ليے اس توں متصادم اسلامی نظریات نوں رد کرنے والے جدت پسنداں دی جانب توں ویہويں صدی دے اوائل وچ وی سامنے آیا۔،،[۱۶] انہاں ہی وچوں اک شخص عبداللہ چکرالوی نے احادیث نوں یکسر رد کر کہ اہل القرآن دی بنیاد پائی[۱۷] دوسری جانب اہل حدیث وی انتہا اُتے پہنچے ہوئے نيں؛ انہاں دے نزدیک حدیث دی متابعت، قرآن شریف دی آیات دے اتباع دے برابر اے کیونجے قرآن کریم وچ اللہ تعالٰی نے خود رسولصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم (کی دین توں متعلق) ہر گل نوں اللہ دی اجازت توں ہونے دی ضمانت دتی اے تے اس سلسلے وچ سورت النجم دی ابتدائی 15 آیات بکثرت حوالے دے طور پیش کيتی جاندیاں نيں[۱۸] اس سورت دے حوالے وچ اک قابل غور گل ایہ اے کہ سورت وچ اللہ تعالٰیٰ دا اشارہ، محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس قول دی جانب اے جو قرآن دی صورت نازل ہوئے رہیا سی۔ سنت تے حدیث دا لفظ امامیان تے وفقہا مختلف مفہوم رکھدا اے ؛ حدیث، سنت دا حصہ ہُندی اے لیکن سنت صرف حدیث نئيں ہُندی۔ امام شافعیسانچہ:رح نے کہیا
” | وچ کسی ایداں دے شخص نوں نئيں جاندا جو تمام سنت تے احادیث نوں جاندا ہوئے۔ جے احادیث دا علم رکھنے والے علما دے علم نوں یکجا کيتا جائے تاں صرف ايسے حالت وچ تمام سنت آشکار ہوسکدی اے۔ چونکہ ماہرین حدیث دنیا دے ہر گوشے وچ پھیلے نيں اس وجہ توں بہت ساریاں احادیث ایسی ہاں گی جنہاں تک اک عالم حدیث دی رسائی نہ ہوئے گی لیکن جے اک عالم انہاں توں نا آشنا اے تاں دوسرےآں نوں انہاں دا علم ہوئے گا[۱۹] | “ |
تریخ
[سودھو]احادیث توں مراد اوہ تمام اقوال نيں جو نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بیان فرمائے نيں۔ احادیث نوں لکھنے تے یاد کرنے دا کم نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سامنے شروع ہوئے گیا سی۔ عرباں نوں چونکہ اپنے حافظہ اُتے ناز سی اس لئی اوہ تمام گلاں نوں یاد کر لیندے سن ۔ موجودہ دور وچ ڈاکٹر محمد حمید اللہ نے اک صحیفہ ہمام بن منبہ دے ناں توں جرمنی دے میوزم توں دریافت کيتا اے جسنوں حضرت ابوہریرہ دے شاگرہ توں لکھیا سی۔ اس وچ حضرت ابو ہریرہ دے ارشادات نقل کیتے گئے نيں۔ اس دے بعد کئی سو سالاں تک احادیث نوں جمع کرنے دا کم کيتا جاندا رہیا اے۔
ہور ویکھو
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ [کلیات ابی البقاء:152]
- ↑ [قواعد التحدیث لجمال الدین القاسمیسانچہ:رح ص:61]
- ↑ [سورۃ المؤمنون:44]
- ↑ [سورۃ السبا:19]
- ↑ [سورۃ الزمر:23]
- ↑ [سورۃ الطور:34]
- ↑ [تدریب الراوی للسیوطی سانچہ:رح ج:1/ص:42]
- ↑ [ تدریب الراوی ج:1/ص:42]
- ↑ [مجوع الفتاوی ج:18/706]
- ↑ [ صحیح البخاری 8/148]
- ↑ [بحوالہ، التحدیث فی علوم الحدیث،،ص:140،مؤلف:پروفیسر ڈاکٹر عبد الرؤف ظفر]
- ↑ سانچہ:OED
- ↑ [کلیات ابی البقاء:152]
- ↑ Defference between Hadith and Sunnah آن لائن مضمون
- ↑ The Sunnah; Britannica آن لائن مضمون
- ↑ A Historical Background of the Refutation of the Hadith and the Authenticity of its Compilation by Mufti Abdul-Jaleel Qaasimi آن لائن مضمون
- ↑ Oxford Islamic studies online آن لائن مضمون
- ↑ آسان قرآن نامی اک موقع آن لائن Archived 2013-01-15 at the وے بیک مشین
- ↑ The Importance of The Ahl al-sunnah by Harun Yahya آن لائن کتاب
|