Przejdź do zawartości

Koga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Wyobrażenie kogi na pieczęci Elbląga z połowy XIV wieku
Przekrój poprzeczny kogi

Koga, kogga[1] – duży żaglowiec handlowy[2], dostosowywany do celów wojennych, dominujący na akwenach Bałtyku i Morza Północnego w XIII–XV wieku, spotykany do początku XVI stulecia. Stanowił wówczas podstawowy typ statku użytkowanego przez miasta Hanzy.

Główne cechy

[edytuj | edytuj kod]

Był to jednomasztowy okręt o kadłubie płaskodennym i pękatym (stosunek długości do szerokości 3:1), balastowym, z poszyciem zakładkowym (klinkierowym). Mało zwrotny, wyposażony był w ożaglowanie rejowe i najczęściej w jeden duży, prostokątny żagiel o powierzchni 80–170 m². Wyporność żaglowca wynosiła 80–200 t, dochodząc niekiedy do 300 ton[3].

Koga wywodziła się z nefu[4], z czasem przekształcona została w nieco większy i zwrotniejszy od niej holk, w którym na ostatnim maszcie zastosowano ożaglowanie łacińskie. W odleglejszej perspektywie historycznej sugerowano pochodzenie kogi od statków celtyckich z okresu przedrzymskiego bądź wczesnośredniowiecznego, których tradycje budowy zachowały się na atlantyckim wybrzeżu Francji[5].

Konstrukcja i wygląd

[edytuj | edytuj kod]
Model hanzeatyckiej kogi handlowej z Bremy z ok. 1380 roku

Wczesne kogi miały ster boczny w postaci wiosła sterowego umieszczanego na prawej burcie przy rufie, lecz wkrótce zastąpiono je poruszanym rumplem sterem zawiasowym zawieszanym na długiej tylnicy i wysokiej rufie. Cechą wyróżniającą sylwetkę tego żaglowca były wysokie kasztele z blankami umieszczone na dziobie i rufie. Tam też umieszczone było uzbrojenie żaglowca. Pod kasztelami znajdowały się pomieszczenia mieszkalne załogi i kupców, reszta okrętu była pokryta pokładem. Osadzony w stępce duży maszt (o wysokości 16–24 metrów) znajdował się pośrodku jednostki (duże kogi późnośredniowieczne były nawet 2–3-masztowcami). Dodatkową cechą charakterystyczną było ukształtowanie dziobnicy i tylnicy kogi jako prostej belki wychodzącej ukośnie ze stępki; z przedłużonej belki dziobowej wykształcił się późniejszy bukszpryt.
Główne parametry techniczne kogi to[3]:

  • długość: 16–30 metrów
  • szerokość: 5–8 metrów
  • zanurzenie: 2–3 metry

W związku z różnicami konstrukcyjnymi stosowany niekiedy jest podział na kogę nordycką (hanzeatycką) oraz śródziemnomorską; ta druga oprócz żaglowego miała także napęd wiosłowy (2x20 wioseł na burcie) i tradycyjny ster burtowy[4].

Uzbrojenie i wyposażenie

[edytuj | edytuj kod]

Do XIV wieku kogi przystosowane do działań wojennych wyposażano w pokładowe katapulty i balisty; później ich artyleryjskim uzbrojeniem było 8 do 20 dział o wagomiarze pocisków od 9 do 12 funtów. Załoga dużej kogi liczyła 80–90 ludzi, w tym 40–50 zbrojnych. Niekiedy prócz napędu żaglowego korzystano też z wiosłowego[3]. Największą bitwę z użyciem kog wojennych, w której uczestniczyło około 400 tych okrętów, stoczono pod Sluys w 1340 roku.

Zachowane wraki

[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym wrakiem odkrytym i rozpoznanym jako koga było znalezisko dokonane w 1962 r. w osadach rzeki Wezery w Bremie. Po wydobyciu i konserwacji jest on eksponowany w Deutsches Schifffahrtsmuseum w Bremerhaven[6]. Wprawdzie w latach 40. XX wieku znaleziono trzy inne wraki tego typu, lecz jako pozostałości kog rozpoznano je już po 1962[7]. Według badacza tych znalezisk w latach 1943–1993 odkryto 18 wraków rozpoznanych jako kogi: najwięcej na terytorium Holandii (9) i Danii (5), ponadto 3 w Szwecji i jedną w Bremie. Najstarsza z nich datowana jest na 1150 r., a najmłodsza na I połowę XV wieku[8]. Udokumentowano wraki dwóch innych kog z Estonii (z 1300 r., odkryta w 1990[9] oraz z 1298 r., odkryta w 2022[10]), a kolejną, datowaną na początek XV wieku z Holandii w 2012 roku[11].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. Średnioniemieckie kogge od staro-wysoko-niemieckiego kocho, kocko zapożyczonego w XII w. ze starofrancuskiego coque (Der Duden in zwölf Bänden. T. 7. Mannheim-Leipzig-Wien-Zürich: Dudenverlag, 2006, s. 425; Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin-New York: Walter de Gruyter, 2001, s. 508).
  2. A. Brückner podaje jako nazwę ogólną dla okrętu (korabia), używaną w średniowieczu (XV w.), np. w Legendzie o św. Aleksym, u Biernata z Lublina (Słownik etymologiczny języka polskiego, s. 243).
  3. a b c Mała encyklopedia wojskowa 1970 ↓, s. 58.
  4. a b «Koga» w Encyclopaedia Beliana (słow.).
  5. David Nicolle: Siły Hanzy od XIII do XV w. Oświęcim: Wyd. Napoleon V/Osprey, 2017, s. 20.
  6. Krzysztof Kubiak: Koga z Bremerhaven. „Odkrywca” nr 8, 2023, s. 28-33.
  7. Ole Crumlin-Pedersen: To be or not to be a cog: the Bremen Cog in perspective. „The International Journal of Nautical Archaeology” nr 29/2, 2000, s. 234, 236.
  8. Ole Crumlin-Pedersen: To be or not to be a cog: the Bremen Cog in perspective. „The International Journal of Nautical Archaeology” nr 29/2, 2000, s. 236, 237.
  9. Mati Õun, Hanno Ojalo: 101 Eesti laeva. Tallinn, Kirjastus Varrak, 2015, s. 12.
  10. Emma Brazell: Lost 700-year-old ship found just five feet beneath street by construction workers. „Metro” 20.04.2022 [1]
  11. [2][wymagany dokładny zapis wątpliwego/skażonego źródła]


Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Mała encyklopedia wojskowa. T. 2 (K-Q). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970.