Języki austronezyjskie
Obszar | |
---|---|
Użytkownicy | |
Liczba mówiących |
ok. 350 mln |
Kody rodziny językowej | |
ISO 639-5 | map |
Glottolog | aust1307 |
Występowanie | |
![]() Zasięg geograficzny języków austronezyjskich | |
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode. |
Języki austronezyjskie – rodzina języków, którymi posługuje się ok. 350 mln rdzennych mieszkańców wysp Oceanii i Azji Południowo-Wschodniej, Tajwanu oraz Madagaskaru[1]. Języki austronezyjskie używane są na Madagaskarze, w Malezji, Singapurze i Timorze Wschodnim oraz na Filipinach; ich zasięg geograficzny obejmuje też większą część Indonezji (na Nowej Gwinei oraz na wyspach Halmahera, Timor, Alor i Pantar występują liczne języki papuaskie) oraz niektóre regiony Wietnamu, Kambodży i Tajwanu. Przedstawicielami rodziny austronezyjskiej posługują się także mieszkańcy obszarów przybrzeżnych Papui-Nowej Gwinei oraz ludy Nowej Brytanii i Nowej Irlandii. Języki austronezyjskie rozprzestrzenione są również w innych regionach Melanezji (od Wysp Salomona i Vanuatu aż po Nową Kaledonię i Fidżi) oraz w całej Polinezji i Mikronezji[2].
Do najbardziej istotnych (pod względem liczby użytkowników) języków austronezyjskich należą: malajski (indonezyjski i malezyjski), jawajski, tagalski (filipiński)[3] i malgaski[4]. Rodzina austronezyjska szacunkowo obejmuje ponad 1250 języków[5] i jest drugą rodziną językową pod względem liczebności języków (po nigero-kongijskiej)[6]. Ma najbardziej rozległy zasięg geograficzny spośród rodzin językowych świata (poza indoeuropejską)[7][8]. Języki wschodniej Indonezji, Papui-Nowej Gwinei i Timoru Wschodniego nienależące do rodziny austronezyjskiej określa się mianem papuaskich (nieaustronezyjskich)[9].
Dawniej rodzinę austronezyjską określano mianem malajsko-polinezyjskiej, wskazując na najdalszych poznanych jej przedstawicieli, tj. język malajski na zachodzie oraz języki polinezyjskie na wschodzie. Później stwierdzono pokrewieństwo przynależących do niej języków z językami tajwańskimi. Termin „austronezyjski” został wprowadzony w 1899 r. przez Wilhelma Schmidta i zdołał się zadomowić w terminologii językoznawczej. Współcześnie pod pojęciem języków malajsko-polinezyjskich rozumie się raczej największą gałąź rodziny austronezyjskiej[10].
Zrekonstruowano słownictwo praaustronezyjskie[11].
Klasyfikacja języków austronezyjskich
[edytuj | edytuj kod]Według serwisu Ethnologue rodzina języków austronezyjskich dzieli się na następujące grupy[5]:
- atajalskie
- bunuńskie
- wschodniotajwańskie (wschodnioformozańskie)
- centralne
- północne
- południowo-zachodnie
- północno-zachodniotajwańskie (północno-zachodnioformozańskie)
- paiwańskie
- puyuma
- rukai
- tsou
- języki Zachodnich Równin (Western Plains)
- języki malajsko-polinezyjskie.
Języki należące do wszystkich powyższych grup, z wyjątkiem malajsko-polinezyjskich, używane są jedynie na Tajwanie. Z tego względu często określa się je zbiorczą nazwą „języki tajwańskie”, chociaż są one między sobą bardziej zróżnicowane, niż ponad tysiąc języków należących do grupy malajsko-polinezyjskiej, używanych na ogromnych obszarach Oceanu Spokojnego i Indyjskiego. To większe zróżnicowanie wśród języków tajwańskich niż pomiędzy resztą języków austronezyjskich sugeruje pochodzenie całej rodziny języków właśnie z Tajwanu.
Porównanie słownictwa
[edytuj | edytuj kod]Tabelka porównująca 12 popularnych słów 14 języków austronezyjskich (11 z Filipin, 2 z Indonezji, 1 z Hawajów).
jeden | dwa | trzy | cztery | osoba | dom | pies | kokos | dzień | nowy | my | co | ogień | |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
tagalog | isa | dalawa | tatlo | apat | tao | bahay | aso | niyog | araw | bago | tayo | ano | apóy |
bikolski | saro | duwa | tulo | apat | tawo | harong | ayam | niyog | aldaw | ba-go | kita | ano | |
cebuański | usa | duha | tulo | upat | tawo | balay | iro | lubi | adlaw | bag-o | kita | unsa | |
warajski | usa | duha | tulo | upat | tawo | balay | ayam | lubi | adlaw | bag-o | kita | ano | |
tausug | hambuuk | duwa | tu | upat | tau | bay | iru’ | niyug | adlaw | ba-gu | kitaniyu | unu | |
kinaray-a | sara | darwa | tatlo | apat | taho | balay | ayam | niyog | adlaw | bag-o | kita, taten | ano | |
pampango | metung | adwa | atlu | apat | tau | bale | asu | ngungut | aldo | bayu | ikatamu | nanu | |
pangasino | sakey | duara | talora | apatira | too | abong | aso | niyog | agew | balo | sikatayo | anto | |
iloko | maysa | dua | tallo | uppat | tao | balay | aso | niog | aldaw | baro | datayo | ania | |
ivatan | asa | dadowa | tatdo | apat | tao | vahay | chito | niyoy | araw | va-yo | yaten | ango | |
ibanag | tadday | dua | tallu | appa’ | tolay | balay | kitu | niuk | aggaw | bagu | sittam | anni | |
gaddang | antet | addwa | tallo | appat | tolay | balay | atu | ayog | aw | bawu | ikkanetem | sanenay | |
tboli | sotu | lewu | tlu | fat | tau | gunu | ohu | lefo | kdaw | lomi | tekuy | tedu | |
malajski | satu | dua | tiga | empat | orang | rumah/balai | anjing | kelapa/nyiur | hari | baru | kita | apa/anu | api |
jawajski | siji | loro | telu | papat | wong | omah/bale | asu | klopo | dino | anyar | kito | opo/anu | api |
hawajski | ʻekahi | ʻelua | ʻekolu | ʻehā | kanaka | hale | ʻīlio | niu | ao | hou | kākou | aha | ahi |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Austronesian. The Language Gulper. [dostęp 2022-03-14]. (ang.).
- ↑ Tryon 1995 ↓, s. 6.
- ↑ Genzor 2015 ↓, s. 396.
- ↑ Blust 2013 ↓, s. 42.
- ↑ a b David M. Eberhard , Gary F. Simons , Charles D. Fennig (red.), Austronesian, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 23, Dallas: SIL International, 2020 [dostęp 2020-03-01] [zarchiwizowane z adresu 2020-03-01] (ang.).
- ↑ Blust 2013 ↓, s. xvii.
- ↑ Tryon 1995 ↓, s. 5–6.
- ↑ Adelaar 2005 ↓, s. 1.
- ↑ Tryon 1995 ↓, s. 5, 6.
- ↑ Genzor 2015 ↓, s. 395.
- ↑ Szczerbowski 2002 ↓, s. 231–236.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- K. Alexander Adelaar, The Austronesian languages of Asia and Madagascar: a historical perspective, [w:] K. Alexander Adelaar, Nikolaus P. Himmelmann (red.), The Austronesian languages of Asia and Madagascar, Abingdon–New York: Routledge, 2005, s. 1–42, DOI: 10.4324/9780203821121, ISBN 978-0-203-82112-1, ISBN 0-7007-1286-0, OCLC 53814161 (ang.).
- Robert Blust, The Austronesian languages, wyd. popr., Canberra: Asia-Pacific Linguistics, School of Culture, History and Language, College of Asia and the Pacific, The Australian National University, 2013 (Asia-Pacific Linguistics 008), ISBN 978-1-922185-07-5, OCLC 851066712 [dostęp 2023-09-28] (ang.).
- Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
- Fay Wouk , Malcolm Ross (red.), The history and typology of western Austronesian voice systems, Australian National University, 2002 .
- Ewa Zajdler , Niechińskie języki Tajwanu, Warszawa: Dialog, 2000, ISBN 83-88238-44-2 .
- Szymon Huptyś , Języki antypodów. Współczesny stan badań nad językami papuaskimi i austronezyjskimi, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2014, ISBN 978-83-233-3778-2, OCLC 898263549 [dostęp 2024-04-24] .
- Jozef Genzor, Jazyky sveta: história a súčasnosť, wyd. 1, Bratislava: Lingea, 2015, ISBN 978-80-8145-114-0, OCLC 950004358 (słow.).
- Tadeusz Szczerbowski , Kiriwina: język Wysp Trobrianda, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2002, ISBN 83-7271-165-8 , (listy zrekonstruowanego słownictwa praaustronezyjskiego oraz praoceanicznego).
- Darrell T. Tryon, The Austronesian languages, [w:] Darrell T. Tryon (red.), Comparative Austronesian Dictionary: An Introduction to Austronesian Studies, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1995 (Trends in Linguistics. Documentation 10), s. 5–44, DOI: 10.1515/9783110884012.1.5, ISBN 978-3-11-088401-2, OCLC 868970232 (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- The Language Gulper (ang.)