Oskar Lange
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
27 lipca 1904 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
2 października 1965 |
Zastępca przewodniczącego Rady Państwa | |
Okres |
od 20 lutego 1957 |
Przynależność polityczna | |
Członek Rady Państwa | |
Okres |
od 5 kwietnia 1955 |
Przynależność polityczna | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Tomasz%C3%B3w_Mazowiecki%2C_Farbiarska_7._The_house_where_Oskar_Lange_was_born_and_grew_up.jpg/220px-Tomasz%C3%B3w_Mazowiecki%2C_Farbiarska_7._The_house_where_Oskar_Lange_was_born_and_grew_up.jpg)
Oskar Ryszard Lange (ur. 27 lipca 1904 w Tomaszowie Mazowieckim, zm. 2 października 1965 w Londynie) – polski ekonomista i polityk komunistyczny, członek Komitetu Centralnego PZPR, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II, III i IV kadencji, członek (1955–1957) i zastępca przewodniczącego (1957–1965) Rady Państwa. Agent wywiadu INU NKGB. Budowniczy Polski Ludowej.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]W II Rzeczypospolitej
[edytuj | edytuj kod]Syn Artura Juliusza (przemysłowca) i Sophie Albertine z Rosnerów[1][2]. Miał siostrę Martę po mężu Wociechowską[1]. W 1912 roku rozpoczął edukację w Szkole Handlowej Kupiectwa Łódzkiego, a następnie w Gimnazjum Filologicznym w Tomaszowie Mazowieckim. W ciągu lat 1922–1926 przez rok studiował na Uniwersytecie Poznańskim i przez dwa lata na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1928 roku obronił rozprawę pt. Koniunktura w życiu gospodarczym Polski 1924–1932, uzyskując stopień naukowy doktora. W 1931 roku przedstawił na Uniwersytecie Jagiellońskim swoją pracę habilitacyjną Statystyczne badania koniunktury gospodarczej. Studiował również na uniwersytecie w Londynie.
W latach 1926–1937 był pracownikiem naukowym Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie zajmował się teorią statystyki. Z ruchem socjalistycznym związany od 1918 roku. Był jednym z najbardziej aktywnych działaczy Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej[3]. Od 1927 roku był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej.
Za granicą
[edytuj | edytuj kod]W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii przebywał w latach 1934–1936 jako stypendysta. W 1936 roku na krótko wrócił na katedrę statystyki do Krakowa, a w 1937 roku ponownie wyprowadził się do Stanów Zjednoczonych. Trafił na Uniwersytet Kalifornijski, a następnie na Uniwersytet Stanforda. W latach 1938–1945 wykładał na Uniwersytecie Chicagowskim. W czasie swojego pobytu w Ameryce kontaktował się z emigracyjną PPS, jak i amerykańskim ruchem socjalistycznym. Jako przedstawiciel PPS był wiceprezesem Zarządu Głównego Amerykańskiego Związku Wyzwolenia Polski. W 1941 roku przedstawił Gospodarcze podstawy demokracji w Polsce.
W depeszach wywiadu sowieckiego NKGB/NKWD, rozszyfrowanych w ramach Projektu Venona, występuje jako agent wpływu o pseudonimie Friend (ang. Przyjaciel)[4], zwerbowany do współpracy przez Bolesława Geberta, agenta wywiadu sowieckiego INO NKWD/NKGB[5]. W 1943 roku uczestniczył w kampanii na rzecz współpracy polsko-radzieckiej. Współorganizował Ligę Kościuszkowską i Amerykańsko-Polskie Rady Robotnicze. W 1944 roku na zaproszenie Związku Patriotów Polskich przyleciał do Moskwy, gdzie spotkał się z Józefem Stalinem[6]. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych spotkał się z prezesem Rady Ministrów Stanisławem Mikołajczykiem i poinformował o przebiegu misji w ZSRR prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta.
W lipcu 1945 mianowany przez Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej na funkcję ambasadora w Stanach Zjednoczonych, misję pełnił do stycznia 1947. Następnie do grudnia tego samego roku był delegatem przy Organizacji Narodów Zjednoczonych i jej Radzie Bezpieczeństwa.
W Polsce Ludowej
[edytuj | edytuj kod]Należał do Rady Naczelnej PPS w kraju (1945–1948), Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS (1947–1948) i Komisji Politycznej CKW PPS (1948). W 1947 roku został wybrany na korespondenta Polskiej Akademii Nauk. Od 1948 roku do końca życia był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jej Komitetu Centralnego.
W 1948 roku kierował Biurem Studiów CKW PPS. W 1949 roku uzyskał tytuł profesora zwyczajnego nauk ekonomicznych, od 1952 roku był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Po śmierci Stalina wygłosił apologetyczny referat „Ostatni wkład Józefa Stalina do ekonomii politycznej”.
W latach 1949–1950 prezes zarządu Centralnego Związku Spółdzielczego. W latach 1949–1956 był profesorem, a w latach 1952–1955 rektorem Szkoły Głównej Planowania i Statystyki w Warszawie. W latach 1952–1963 pracownik naukowy PAN. Zasiadał w Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki[7]. W latach 1955–1957 członek, a następnie do śmierci w 1965 zastępca przewodniczącego Rady Państwa. Zasiadał też w Ogólnopolskim Komitecie Frontu Jedności Narodu[8]. Zaliczany do byłych członków PPS zbliżonych do „puławian” podczas walki o władzę w kierownictwie PZPR w latach pięćdziesiątych[9]. Od 1956 roku był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 1957–1963 przewodniczącym Rady Ekonomicznej, a w latach 1957–1959 przewodniczącym Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ. Był doradcą ekonomicznym rządu Indii (1955–1956) i Cejlonu (1959).
Od 1947 roku był posłem kolejno na Sejm Ustawodawczy oraz Sejm PRL I, II, III i IV kadencji. Pełnił liczne funkcje w parlamencie – był przewodniczącym Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów (1948), przewodniczącym Klubu Poselskiego PZPR (1948–1952), przewodniczącym Komisji Spraw Zagranicznych (1949–1952), przewodniczącym Komisji Planu Gospodarczego i Budżetu (1951–1952), przewodniczącym Komisji Budżetowej (1952–1955), przewodniczącym Komisji Finansowo-Budżetowej (1955–1956) i przewodniczącym Komisji Planu Gospodarczego, Budżetu i Finansów (1957–1961). W 1962 roku został pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Cybernetycznego. Od marca 1965 do śmierci w październiku tegoż roku był prezesem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego[10].
Zajmował się ekonomią polityczną, statystyką, ekonometrią i cybernetyką ekonomiczną. Obok Michała Kaleckiego był jednym z niewielu polskich ekonomistów cenionych na Zachodzie. Autor m.in. książek: Wstęp do ekonometrii (1958), Ekonomia polityczna (tom I 1959, tom II 1965), Całość i rozwój w świetle cybernetyki (1962), Optymalne decyzje (1964), Wstęp do cybernetyki ekonomicznej (1964).
Zmarł w Londynie, pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A 28-Tuje-16/17)[11][12].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Dwukrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Irena Alicja z domu Oderfeld[2] (1906–1999)[1], córka Henryka Oderfelda, przemysłowca, działacza społecznego i dobroczynnego narodowości żydowskiej[13]. Z tego małżeństwa miał syna Christophera Stephena (ur. 1940)[2]. Drugą żoną była Felicja Marta z domu Augspach (1922–2009)[11], córka Alfreda Augspacha, lekarza, oficera WP, dyrektora szpitala miejskiego w Tomaszowie Mazowieckim. Z drugiego małżeństwa miał córkę Monikę[14].
Stosunek do austriackiej szkoły ekonomicznej
[edytuj | edytuj kod]Oskar Lange krytykował austriacką szkołę ekonomiczną. Odrzucał on całkowicie pojęcie racjonalności w misesowskim znaczeniu. Celowość działań, jego zdaniem, nie zawsze świadczy o racjonalności. Ponadto sądził, że Ludwig von Mises zawęża definicję prakseologii, gdyż utożsamiał ją wyłącznie z ekonomią[15].
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Order Budowniczych Polski Ludowej (1964)[16]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (19 lipca 1946)[17]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955)[18]
Nagrody i wyróżnienia
[edytuj | edytuj kod]- Nagroda Państwowa I stopnia za całość działalności naukowej w dziedzinie ekonomii statystyki matematycznej (1955)[19]
- tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1964)
- Nagroda Państwowa I stopnia z okazji 20-lecia Polski Ludowej (22 lipca 1964)[20]
Upamiętnienie i pozbawienie honorowania
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Wroclaw_AE_Lange_2005.jpg/220px-Wroclaw_AE_Lange_2005.jpg)
Nazewnictwo
[edytuj | edytuj kod]Jego imieniem zostały nazwane m.in. pomieszczenia:
- główna aula Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie,
- reprezentacyjna sala na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.
Do czasu wejścia w życie ustawy dekomunizacyjnej z 1 kwietnia 2016[21] imieniem Oskara Langego nazwane były ulice w:
- Warszawie (zmieniona na ulicę Tomasza Arciszewskiego[22]),
- Częstochowie (zmieniona w 2017 roku na ulicę Żołnierzy Niezłomnych),
- Siedlcach (zmieniona na ulicę Krystyny Osińskiej),
- Koszalinie (zmieniona w 2017 roku na ulicę Bukową),
- Jeleniej Górze (zmieniona w 2017 roku na ulicę św. Jadwigi Śląskiej),
- Bydgoszczy (zmieniona w 2017 roku na ulicę mjr. Jana Henryka Żychonia)[23],
- Jaworznie (zmieniona w 2017 roku na ulicę gen. Feliksa Kamińskiego),
- rodzinnym Tomaszowie Mazowieckim (zmieniona po konsultacjach społecznych w 2017 roku na ulicę Wandy Panfil), był tam również uwzględnianym w nazwie patronem kopalń surowców mineralnych „Biała Góra”,
- Katowicach (zmieniona w 2017 roku na ulicę ks. Wiktora Matejczyka)[24].
Oskar Lange był patronem także techników ekonomicznych w: Gdyni, Kielcach, Szczecinie, Zielonej Górze, Bytomiu, Chorzowie, Wodzisławiu Śląskim, Ciechanowie (do marca 2015), Elblągu, Grudziądzu (do 2018), Mogilnie, Nowym Sączu (do 2016), Siedlcach, Zamościu i Zawierciu oraz Zespołu Szkół Handlowych w Poznaniu (do 2006).
Imię Oskara Langego nosiła także Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu, do czasu przekształcenia się w Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu[25].
Inne formy
[edytuj | edytuj kod]W 1966 roku Polskie Towarzystwo Ekonomiczne ustanowiło Nagrodę Naukową im. Oskara Langego. Nagrody były przyznawane przez PTE co dwa lata za wydane w tym okresie prace indywidualne lub zbiorowe stanowiące wybitne osiągnięcia w dziedzinie ekonomii politycznej, statystyki, ekonometrii i cybernetyki ekonomicznej. Po raz pierwszy przyznano nagrody w 1966 roku. Przyznawano pierwszą nagrodę w kwocie 25 tys. zł, dwie drugie po 15 tys. zł, trzy trzecie po 10 tys. zł i trzy wyróżnienia po 5 tys. zł[26].
W 1974 roku na terenie kampusu Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu postawiono pomnik Oskara Langego[27].
W 2004 roku, z okazji setnej rocznicy urodzin Oskara Langego, w Pałacu Staszica w Warszawie zorganizowano międzynarodową konferencję naukową Współczesne modele gospodarki a myśl Oskara Langego.
Związki z wywiadem NKGB (NKWD) ZSRR
[edytuj | edytuj kod]W 2010 roku powstał film dokumentalny pt. New Poland w reżyserii Roberta Kaczmarka i Grzegorza Brauna, który porusza wątek pracy Oskara Langego oraz Bolesława Geberta dla wywiadu radzieckiego podczas ich działalności w Stanach Zjednoczonych Ameryki.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Oskar Ryszard Lange [online], geni_family_tree, 31 lipca 2023 [dostęp 2024-06-05] .
- ↑ a b c Guide to the Oskar Lange. Papers 1936–1944, [w:] University of Chicago Library [online] [dostęp 2024-06-11] (ang.).
- ↑ Oskar Lange, Dzieła. Tom 1 – kapitalizm, PWE 1973; s. 21.
- ↑ Future of the Polish National Committee and identification of „Friend”, Naczelny Sąd Administracyjny, 8 sierpnia 1944 [dostęp 2020-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-18] (ang.).
- ↑ Sławomir Cenckiewicz, Oskar Lange po stronie Sowietów [online], „Rzeczpospolita”, 16 grudnia 2006 [dostęp 2020-09-28] .
- ↑ Tomaszowianin profesor Oskar Lange, „Nowa Gazeta Tomaszowska”, nr 11, listopad 2005.
- ↑ Bogusław Czarny: Wpływ aspirantów Katedry Ekonomii Politycznej w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych w Warszawie na polską ekonomię po II wojnie światowej, „Ekonomia” nr 41/2015, s. 25–57.
- ↑ „Trybuna Robotnicza”, nr 4 (4350) 7 stycznia 1958, s. 2.
- ↑ Październik i „Mała stabilizacja”. W: Jerzy Eisler: Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989. Warszawa: POW „BGW”, 1992, s. 62. ISBN 83-7066-208-0.
- ↑ Aneks nr 2, [w:] Rys historyczny, początki i rozwój społecznego ruchu naukowego ekonomistów, archiwum.pte.pl, s. 36–37 [dostęp 2024-06-11] .
- ↑ a b Wyszukiwarka grobów w Warszawie. [dostęp 2024-06-05].
- ↑ Juliusz Jerzy Malczewski (red.): Cmentarz Komunalny Powązki dawny Wojskowy w. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1989, s. 44–45. ISBN 83-217-2641-0.
- ↑ Oderfeld Henryk [online], czestochowajews.org [dostęp 2024-06-11] (ang.).
- ↑ Marian Fronczkowski , Biogramy: Alfred Wilhelm Edward Augspach, [w:] Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego [online] [dostęp 2024-06-12] .
- ↑ Karol Skorek , Krytyka austriackiej szkoły ekonomicznej w ujęciu Oskara Langego, „Przegląd Prawno-Ekonomiczny”, Stalowa Wola: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Wydział Zamiejscowy Prawa i Nauk o Społeczeństwie w Stalowej Woli, 2019, s. 387–388, ISSN 1898-2166 [dostęp 2020-09-28] .
- ↑ Wręczenie odznaczeń w Belwederze. „Nowiny”, s. 1, nr 170 z 20 lipca 1964.
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 16, poz. 35 („za zasługi na polu ogólno-państwowej pracy”).
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450 – Uchwała Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1955 r. nr 0/126 – na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-06-05].
- ↑ „Dziennik Polski”, rok XX, nr 171 (6363), s. 1.
- ↑ Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz.U. z 2018 r. poz. 1103).
- ↑ Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, 10 listopada 2017, poz. 10130.
- ↑ Nowi patroni ulic [online], Kujawsko-Pomorski Urząd Wojewódzki w Bydgoszczy, 13 grudnia 2017 [dostęp 2020-09-28] .
- ↑ Uchwała nr XLVIII/894/17 Rady Miasta Katowice z dnia 26 października 2017 r. w sprawie zmiany nazw ulic położonych na terenie miasta Katowice, BIP miasta Katowice [dostęp 2020-09-28].
- ↑ Ustawa z dnia 18 marca 2008 r. o nadaniu nowej nazwy Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu (Dz.U. z 2008 r. nr 66, poz. 401).
- ↑ Ustanowieni nagrody naukowej im. Oskara Lange, [w:] Gazeta Białostocka, „Gazeta Białostocka”, 23 czerwca 1966, s. 2 .
- ↑ Rafał Święcki , Wybitny ekonomista Oskar Lange ma zniknąć z nazwy ulicy – tak chce IPN, „Gazeta Wrocławska”, 22 marca 2017 [dostęp 2020-09-28] .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oskar Ryszard Lange, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-10-03] (ang.).
- Biografia w Concise Encyclopedia of Economics (ang.)
- Biografia w International Institute of Social Studies of Erasmus University Rotterdam (ang.)
- Piotr Hübner, Zrób to sam, „Kartki z dziejów nauki w Polsce”
- Bogusław Czarny, Co to jest ekonomia?, podstawyekonomii.pl, 2008
- ISNI: 0000000090117034
- VIAF: 73855940
- LCCN: n50039995
- GND: 118569384
- NDL: 00446834
- BnF: 11910955t
- SUDOC: 026964317
- SBN: RAVV018247
- NLA: 36524254
- NKC: kup20030000055425
- BNE: XX971219
- NTA: 068446985
- BIBSYS: 90143370
- CiNii: DA00552211
- Open Library: OL12624A
- PLWABN: 9810537908805606
- NUKAT: n94200801
- J9U: 987007309618305171
- PTBNP: 79160
- CANTIC: a19596285
- NSK: 000177093
- CONOR: 24158307
- ΕΒΕ: 131495
- BLBNB: 000261703
- KRNLK: KAC199615898
- LIH: LNB:8Nb;=BO
- Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Ambasadorowie Polski Ludowej w Stanach Zjednoczonych
- Ambasadorowie PRL
- Członkowie Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów
- Członkowie Komitetu Centralnego PZPR
- Członkowie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu
- Członkowie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego
- Członkowie Rady Naczelnej PPS (1944–1948)
- Członkowie Rady Państwa PRL
- Członkowie rzeczywiści PAN
- Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Ludzie urodzeni w Tomaszowie Mazowieckim
- Ludzie związani z I LO im. J. Dąbrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
- Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
- Odznaczeni Orderem Budowniczych Polski Ludowej
- Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
- Polacy upamiętnieni nazwami uniwersytetów
- Polacy w Stanach Zjednoczonych w czasie II wojny światowej
- Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej (1919–1939)
- Polscy cybernetycy
- Polscy działacze spółdzielczy
- Polscy ekonomiści
- Polscy marksiści
- Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1947–1952)
- Posłowie z okręgu Warszawa Śródmieście (PRL)
- Radzieccy szpiedzy
- Rektorzy Szkoły Głównej Handlowej
- Urodzeni w 1904
- Wykładowcy Uniwersytetu Chicagowskiego
- Wykładowcy Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego
- Zmarli w 1965