Roger Penrose
![]() Sir Roger Penrose (2012) | |
Państwo działania | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
8 sierpnia 1931 |
profesor | |
Specjalność: fizyka, matematyka, filozofia | |
Alma Mater |
University of Cambridge, |
Uczelnia | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() | |
Nagrody | |
|
Sir Roger Penrose (ur. 8 sierpnia 1931 w Colchesterze) – brytyjski naukowiec: fizyk teoretyk, matematyk, filozof nauki[1] i jej popularyzator, noblista; profesor matematyki na Uniwersytecie Oksfordzkim[2], członek Towarzystwa Królewskiego w Londynie (ang. Royal Society). Jego specjalności to teoria względności i grawitacji, w tym kwantowanie grawitacji i kosmologia teoretyczna, a także kwantowe fundamenty i geometria.
Wraz ze Stephenem Hawkingiem udowodnił twierdzenie o osobliwościach w ogólnej teorii względności[3]. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za 2020 rok – dzięki wykazaniu, że ogólna teoria względności przewiduje powstawanie czarnych dziur[4]. Penrose zdobył połowę tej nagrody; drugą otrzymali Andrea Ghez i Reinhard Genzel[5].
Penrose zajmował się również filozofią matematyki i filozofią umysłu. Bronił platonizmu matematycznego oraz nieobliczalności ludzkiego rozumowania w sensie Churcha i Turinga[6]. Popularyzował naukę przez książki, publiczne wykłady i wywiady[7][8].
Dorobek naukowy
[edytuj | edytuj kod]Fizyka teoretyczna
[edytuj | edytuj kod]Autor twierdzenia o uwięzieniu dotyczącego ruchu po hiperpowierzchni w przestrzeni fazowej. W klasycznej teorii grawitacji sformułował też hipotezę kosmicznego cenzora o nieistnieniu nagich osobliwości czasoprzestrzennych.
Zasłużył się głównie dzięki próbom podejścia do kwantowej grawitacji (jeszcze nieistniejącej w całości teorii) za pomocą teorii twistorów. Jego zdaniem niezbędna jest nowa teoria kwantów, uwzględniająca grawitację, eliminująca trudności interpretacyjne.
Należy do krytyków teorii superstrun, interpretacji Everetta mechaniki kwantowej oraz inflacji kosmicznej.
W 2006 stworzył Konformalną Kosmologię Cykliczną będącą modelem kosmologicznym w ramach ogólnej teorii względności[9].
Matematyka
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Pen0305c.gif/220px-Pen0305c.gif)
W matematyce znany jest jego parkietaż (ang. tesselation, tiling), który pokrywa płaszczyznę w sposób nieokresowy za pomocą jedynie dwu rodzajów „kafelków”. Ten sposób podziału płaszczyzny okazał się występować w naturze, w postaci kwazikryształów.
Filozofia i pogranicze nauki
[edytuj | edytuj kod]Autor książek takich jak Nowy umysł cesarza, Cienie umysłu, Makroświat, mikroświat i ludzki umysł. Argumentuje w nich, że z twierdzenia Gödla wynika niemechaniczny charakter ludzkiej świadomości, którego można dowieść również bez kodowania. Zdaniem Penrose’a, do wyjaśnienia zjawiska świadomości konieczne jest odwołanie się do zjawisk występujących na poziomie kwantowym w mózgu. Wspólnie ze Stuartem Hameroffem opracował kwantową teorię świadomości Orch-OR.
Popularyzacja
[edytuj | edytuj kod]Penrose prowadził wykłady popularnonaukowe m.in. w londyńskim Royal Institution[10]. Występował także w Polsce:
- na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego[11],
- w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie[12],
- w krakowskim Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych[13] przy Uniwersytecie Jagiellońskim[14].
Zaszczyty
[edytuj | edytuj kod]Nagrody i członkostwa
[edytuj | edytuj kod]- 1985: Royal Medal,
- 1988: Nagroda Wolfa w dziedzinie fizyki,
- 1994: członek zagraniczny Polskiej Akademii Nauk,
- 2000: brytyjski Order Zasługi,
- 2008: Medal Copleya,
- 2016: Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP za wybitne osiągnięcia naukowe w dziedzinie fizyki, za rozwijanie polsko-brytyjskiej współpracy naukowej[15][16],
- 2020: Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki za odkrycie, że tworzenie się czarnych dziur jest z pewnością przewidywane przez ogólną teorię względności[5].
Penrose to jedna z tylko dwóch osób – obok Lorda Rayleigha – które otrzymały najpierw Medal Copleya, a potem Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki[a].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Tytuł jednego z dzieł Penrose’a Droga do rzeczywistości (ang. The Road to Reality) został upamiętniony przez Centrum Nauki Kopernik w Warszawie. W 2015 roku zorganizowano tam cykl wykładów popularnonaukowych „Drogi do rzeczywistości” skupionych na fizyce teoretycznej i matematyce[17]. Jego echem były późniejsze serie:
- „Drogi do życia” (2017, biologia)[18],
- „Drogi do nieskończoności” (2018, znowu głównie fizyka i matematyka)[19].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Jest synem Margaret (Leathes) oraz psychiatry i genetyka: Lionela Penrose’a[20][21], oraz bratem fizyka Olivera Penrose’a, genetyczki Shirley Hodgsoni i arcymistrza szachowego Jonathana Penrose’a[22][23]. Penrose jest agnostykiem.[24]
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Książki
- 1995: Nowy umysł cesarza: o komputerach, umyśle i prawach fizyki, przeł. Piotr Amsterdamski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 83-01-11819-9.
- 1996: Natura czasu i przestrzeni, razem ze Stephenem Hawkingiem Poznań, ISBN 83-7150-126-9.
- 1997: Makroświat, mikroświat i ludzki umysł, tłum. Piotr Amsterdamski, Warszawa: Prószyński i S-ka, ISBN 83-7180-694-9.
- 2000: Cienie umysłu. Poszukiwanie naukowej teorii świadomości, przeł. Piotr Amsterdamski, Zysk i S-ka, Poznań, ISBN 83-7150-526-4.
- 2006: Droga do rzeczywistości. Wyczerpujący przewodnik po prawach rządzących Wszechświatem, przeł. Jerzy Przystawa, Prószyński i S-ka, Warszawa, ISBN 83-7469-179-4.
- 2011: Cykle Czasu. Nowy niezwykły obraz wszechświata, Prószyński i S-ka, Warszawa, ISBN 978-83-7648-764-9.
- 2018: Moda, wiara i fantazja w nowej fizyce Wszechświata, Copernicus Center Press, Kraków.
Prace poświęcone Rogerowi Penrose’owi
[edytuj | edytuj kod]- 2014: Wojciech Grygiel, Stephena Hawkinga i Rogera Penrose’a spór o rzeczywistość, Kraków: Copernicus Center Press, ISBN 978-83-7886-106-5.
- 2015: Praca zbiorowa, Road to Reality with Roger Penrose (ang.); James Ladyman, Stuart Presnell, Gordon McCabe, Michał Eckstein, Sebastian J. Szybka; Kraków: Copernicus Center Press, ISBN 978-83-7886169-0.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ z dokładnością do lat – Albert Michelson otrzymał obie nagrody w tym samym roku 1907.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ A. Lightman, Światło z przeszłości. Dzieje Kosmologii współczesnej, Warszawa 2003, s. 70.
- ↑
Oxford Mathematician Roger Penrose jointly wins the Nobel Prize in Physics (ang.) [dostęp 2022-09-10].
- ↑ Penrose Roger, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-29] .
- ↑ Roger Penrose wins 2020 Nobel Prize in Physics for discovery about black holes [online], www.cam.ac.uk, 6 października 2020 [dostęp 2020-10-06] (ang.).
- ↑ a b The Nobel Prize in Physics 2020 [online], NobelPrize.org [dostęp 2020-10-06] (ang.).
- ↑ Wojciech P. Grygiel , Mateusz Hohol , Rogera Penrose’a kwantowanie umysłu, „Filozofia Nauk”, 17 (3), 2009, s. 9 .
- ↑
Closer To Truth - Roger Penrose Interviews, kanał Closer to Truth na YouTube, 2 kwietnia 2021 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Roger Penrose, Physics of Consciousness and the Infinite Universe, kanał „Lex Fridman” na YouTube, 31 marca 2020 [dostęp 2021-09-15].
- ↑ Roger Penrose , Before the Big Bang: an outrageous new perspective and its implications for particle physics. [online], 2006 .
- ↑
Roger Penrose, Fashion, Faith and Fantasy in Physics, kanał Royal Institution na YouTube, 22 marca 2017 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Prof. Roger Penrose, Fashion, faith and fantasy in the new physics of the Universe (ang.), kanał „Zapytaj Fizyka” na YouTube, 19 grudnia 2016 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Roger Penrose: The reality / Rzeczywistość, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 11 grudnia 2015 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Sir Roger Penrose, Aeons before the Big Bang (Copernicus Center Lecture 2010), kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 18 listopada 2011 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Sir Roger Penrose, Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe, kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 1 stycznia 2017 [dostęp 2021-09-15].
- ↑ Prezydent odznaczył wybitnych fizyków. Konferencja o falach grawitacyjnych. [dostęp 2016-12-13].
- ↑ Prezydent odznaczył naukowców: Penrose’a i Trautmana. naukawpolsce.pap.pl, 2016-12-12. [dostęp 2016-12-19].
- ↑
Drogi do rzeczywistości, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 14 grudnia 2015 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Drogi do życia, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 13 lutego 2017 [dostęp 2021-09-15].
- ↑
Drogi do nieskończoności, kanał Centrum Nauki Kopernik w Warszawie na YouTube, 14 grudnia 2018 [dostęp 2021-09-15].
- ↑ Tarah Brookfield , Our Voices Must Be Heard: Women and the Vote in Ontario, UBC Press, 15 października 2018, ISBN 978-0-7748-6022-2 [dostęp 2021-01-31] (ang.).
- ↑ Rudolph Albert Peters , John Beresford Leathes, 1864-1956, „Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society”, 4, 1958, s. 185–191, DOI: 10.1098/rsbm.1958.0016 [dostęp 2021-01-31] .
- ↑ Roger Penrose - Biography [online], Maths History [dostęp 2021-01-31] (ang.).
- ↑ AP and TOI , Scientists of Jewish heritage among trio to win Nobel prize for black hole finds [online], www.timesofisrael.com [dostęp 2021-01-31] (ang.).
- ↑ A singular mind: Roger Penrose on his Nobel Prize, „The spectator”, 19 grudnia 2020 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Krótki biogram. Ostatni dostęp: 2012-03. edunauka.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-19)].
John J. O'Connor; Edmund F. Robertson: Roger Penrose w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]Polskojęzyczne
- Sir Roger Penrose i David J. Gross w Polsce
- Szymon Charzyński , Nagroda Nobla z Fizyki, [w:] pismo „Delta”, deltami.edu.pl, grudzień 2020, ISSN 0137-3005 [dostęp 2021-03-04] (pol.).
Andrzej Trautman i Roger Penrose, Badacze zerowej nieskończoności (Scholars of Null Infinity) (ang. i pol., napisy), kanał CFT PAN na YouTube, 6 grudnia 2017 [dostęp 2021-09-17] – wspomnienia o wspólnych pracach i ceremonia wręczenia odznaczeń.
Anglojęzyczne
- Wojciech Grygiel, Roger Penrose: a complex Pythagorean? (ang.), kanał Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych na YouTube, 27 listopada 2017 [dostęp 2023-04-14].
- ISNI: 0000000084056757
- VIAF: 108188624
- LCCN: n82139094
- GND: 120520567
- NDL: 00515478
- BnF: 12147090x
- SUDOC: 029955475
- SBN: RAVV069435
- NKC: jn20000604394
- BNE: XX1064662
- NTA: 07169515X
- BIBSYS: 90192018
- CiNii: DA00245110
- Open Library: OL579149A
- PLWABN: 9810594984005606
- NUKAT: n95018951
- J9U: 987007266313705171
- PTBNP: 190848
- LNB: 000036446
- NSK: 000214742
- BNC: 000236945
- ΕΒΕ: 75351
- BLBNB: 000317970
- KRNLK: KAC200209931
- LIH: LNB:B5d2;=BD
- Brytyjscy fizycy teoretyczni
- Grawitacja kwantowa – brytyjscy naukowcy
- Brytyjscy kosmolodzy
- Brytyjscy fizycy XX wieku
- Brytyjscy fizycy XXI wieku
- Brytyjscy popularyzatorzy fizyki
- Brytyjscy matematycy XX wieku
- Brytyjscy matematycy XXI wieku
- Brytyjscy geometrzy
- Brytyjscy popularyzatorzy matematyki
- Brytyjscy filozofowie matematyki
- Wykładowcy Uniwersytetu Oksfordzkiego
- Brytyjscy nobliści – fizyka
- Brytyjscy laureaci Nagrody Wolfa w dziedzinie fizyki
- Odznaczeni Orderem Zasługi (Wielka Brytania)
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej
- Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego
- Członkowie zagraniczni PAN
- Ludzie upamiętnieni nazwami matematycznymi
- Laureaci Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics
- Laureaci Medalu Copleya
- Laureaci Royal Medal
- Laureaci Medalu Karla Schwarzschilda
- Brytyjscy laureaci Medalu Eddingtona
- Laureaci Nagrody i Medalu Diraca IOP
- Ludzie urodzeni w Colchesterze
- Urodzeni w 1931