Thermidor (1909)
![]() „Thermidor”, „Floréal” i „Ventôse” w Hawrze w 1913 roku | |
Klasa | |
---|---|
Typ | |
Historia | |
Stocznia | |
Położenie stępki |
2 marca 1908 |
Wodowanie |
3 lipca 1909 |
![]() | |
Wejście do służby |
13 lipca 1910 |
Wycofanie ze służby |
12 listopada 1919 |
Los okrętu |
sprzedany w 1921, złomowany |
Dane taktyczno-techniczne | |
Wyporność • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
Długość |
52,15 metra |
Szerokość |
5,42 metra |
Zanurzenie |
3,045 metra |
Zanurzenie testowe |
40 metrów |
Rodzaj kadłuba | |
Materiał kadłuba | |
Napęd | |
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania 2 kotły, łączna moc 700 KM 2 silniki elektryczne o łącznej mocy 450 KM 2 śruby | |
Prędkość • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
Zasięg |
powierzchnia: 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów |
Uzbrojenie | |
6 torped | |
Wyrzutnie torpedowe |
6 × 450 mm (zewnętrzne) |
Załoga |
25 |
Thermidor (Q57) – francuski oceaniczny okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 18 zbudowanych jednostek typu Pluviôse. Okręt wypierał 396 ton w położeniu nawodnym i 551 ton pod wodą, a jego główną bronią było sześć torped kalibru 450 mm wystrzeliwanych z sześciu zewnętrznych wyrzutni. Napędzana maszynami parowymi jednostka rozwijała na powierzchni prędkość 12 węzłów, osiągając zasięg 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów.
„Thermidor” został zwodowany 3 lipca 1909 roku w stoczni Arsenal de Cherbourg w Cherbourgu, a do służby w Marine nationale wcielono go 13 lipca 1910 roku. Uczestniczył w działaniach wojennych, operując na wodach kanału La Manche i Oceanie Atlantyckim. Jednostka została skreślona z listy floty 12 listopada 1919 roku i sprzedana w celu złomowania w maju 1921 roku.
Projekt i budowa
[edytuj | edytuj kod]W przyjętym 9 grudnia 1900 roku przez Parlament Francji „Prawie o flocie” znalazł się zapis o budowie 26, a po późniejszych zmianach aż 44 okrętów podwodnych[1]. W 1901 roku zamówiono 20 niewielkich jednostek typu Naïade, jednak były to okręty o niewielkiej wartości bojowej[2]. Kolejny typ okrętów zbudowanych w ramach programu – Sirène – zaprojektował inż. Maxime Laubeuf, ulepszając swój pierwszy udany projekt („Narval”)[2]. Pojawienie się możliwych do zamontowania na okrętach podwodnych silników wysokoprężnych zaowocowało skonstruowaniem przez Laubeufa jednostek typu Aigrette[3]. Ministerstwo Floty popierało wysiłki konstruktorów, dążąc do wcielenia do Marine nationale jak największej liczby pełnomorskich i silnie uzbrojonych jednostek[4]. Efektem tego było powstanie sześciu okrętów typu Émeraude (konstrukcji inż. Gabriela Maugasa) oraz dwóch typu Circé (projektu Laubeufa)[4].
Dalszą rozbudowę sił podwodnych hamowała jednak dostępność silników wysokoprężnych, które Francja musiała zamawiać u swojego głównego wroga na kontynencie europejskim – w Niemczech[4][a]. Aby uniezależnić się od dostaw niemieckich jednostek napędowych, Minister Floty wydał Laubeufowi polecenie zaprojektowania ulepszonych w stosunku do typu Circé okrętów, jednak napędzanych na powierzchni sprawdzonymi i dostępnymi silnikami parowymi[5]. Rozwiązanie to traktowano jako tymczasowe – jednostki miały zostać przebudowane na spalinowe, gdy tylko francuski przemysł dostarczy wystarczającą liczbę niezawodnych silników Diesla[5]. Okręty podwodne z napędem parowym, oprócz zalet takich jak duża prędkość nawodna i niezawodność, miały wiele wad: zwiększoną wyporność spowodowaną masą i wielkością siłowni, znacznie mniejszy zasięg oraz długi czas zanurzania, spowodowany koniecznością zatrzymania maszyn i kotłów[5]. Zamówiono jednak aż 18 okrętów nowego rodzaju, nazwanego od prototypowej jednostki typem Pluviôse, co stanowiło najliczniejszą we francuskiej flocie podwodnej serię do czasu zbudowania w okresie międzywojennym 31 okrętów typu Redoutable[6].
„Thermidor” został zamówiony 26 sierpnia 1905 roku w Arsenale w Cherbourgu wraz z ośmioma siostrzanymi jednostkami zbudowanymi w tej stoczni (numer stoczniowy Q23)[7][8] . Stępkę okrętu położono 2 marca 1908 roku[9][b]. W maju 1909 roku kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Frochen został wyznaczony do nadzorowania zakończenia budowy okrętu[10]. Jednostka została zwodowana 3 lipca 1909 roku[11][12][c]. Nazwa okrętu nawiązywała do 11. miesiąca we francuskim kalendarzu rewolucyjnym[7]. Jednostka otrzymała numer taktyczny Q57 i kod identyfikacyjny TR[8][13]. Konstrukcja okrętu różniła się od pozostałych jednostek tego typu ze względu na zmienione wymiary zbiorników balastowych, które znalazły się później w tej formie na jednostkach typu Brumaire[14].
Dane taktyczno-techniczne
[edytuj | edytuj kod]Charakterystyka ogólna
[edytuj | edytuj kod]„Thermidor” był średniej wielkości oceanicznym okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[11][15]. Długość całkowita wynosiła 52,15 metra (51,37 metra na wodnicy), szerokość 5,42 metra, zaś średnie zanurzenie 3,045 metra (na rufie 3,153 metra)[11][16]. Wykonany ze stali o wytrzymałości 50 kG/cm² kadłub sztywny miał 43,781 metra długości i 3,8 metra szerokości, ukształtowany z pasów o grubości od 12 do 16 mm[16]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 5,782 metra; luk wejścia do kiosku znajdował się 2,55 metra nad wodnicą[17][18]. Powierzchnia przekroju wodnicowego przy wyporności normalnej wynosiła 453 m²[14]. Kadłub lekki otaczał na całej długości kadłub sztywny, z wyjątkiem śródokręcia, gdzie nie obejmował jego dolnej części wraz ze stępką[14]. Między kadłubem sztywnym a lekkim znajdowały się zbiorniki balastowe, po osiem na każdą burtę[7][19]. Napełnianie zbiorników odbywało się poprzez zawory denne, a za usuwanie powietrza podczas napełniania odpowiadały zawory odpowietrzające o średnicy 100 mm (po jednym na zbiornik)[19]. Czas napełniania wszystkich zbiorników wynosił 4 minuty, a mogły one pomieścić 156 ton wody (wraz ze zbiornikami wyrównawczymi)[20]. Osuszanie zbiorników odbywało się za pomocą dwóch elektrycznych pomp odśrodkowych Maginot o wydajności 150 m³/h; w przedziale dziobowym znajdowały się też dwie butle ze sprężonym powietrzem o pojemności 17 i 35 litrów[19]. Umieszczony w stępce balast awaryjny miał masę czterech ton[19]. Dwa zbiorniki wody słodkiej o pojemności 2200 litrów znajdowały się poza kadłubem sztywnym, zaś w luku między maszynami znajdował się rezerwowy cylindryczny zbiornik na 1280 litrów; trzy zbiorniki wyrównawcze miały pojemność 3370 litrów, a zbiornik zastępczy montowany na dziobie zamiast torpedy mieścił 530 litrów[21].
Wnętrze okrętu podzielone było na sześć pomieszczeń: I – przedział dziobowy, mieszczący kubryk marynarzy i dziobową wyrzutnię torpedową; II – przedział baterii akumulatorów; III – przedział centralny, podzielony wzdłużną grodzią na dwie części, mieszczące mesę oficerską (po lewej) i główne stanowisko dowodzenia (po prawej); IV – przedział maszynowni, mieszczący kotły, maszynę parową, zbiornik paliwa i toaletę; V – przedział silników elektrycznych i sprężarek i VI – przedział rufowy, mieszczący kubryk podoficerski[16]. Pomieszczenie oficerskie wyposażone było w dwie koje, dwie szafy, dwie umywalki, płytę elektryczną i stół; w dziobowym kubryku znajdowało się osiem odchylanych koi, sześć hamaków, dwie umywalki i rozkładany stół, zaś w kubryku rufowym zamontowano cztery odchylane koje, umywalkę i rozkładany stół[22]. Do wnętrza kadłuba jednostki prowadziły cztery luki: jeden w przedziale baterii akumulatorów, jeden w dziobowej części przedziału maszynowni, luk komina i luk roboczy[17].
Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 396 ton, a w zanurzeniu 551 ton[17][d]. Zapas pływalności wynosił 28%[17].
Sterowanie odbywało się za pomocą trzech rufowych sterów kierunku (głównego, górnego[e] i dolnego) o łącznej powierzchni 6,2169 m² oraz trzech par sterów zanurzenia (dziobowych, śródokręcia i rufowych) o powierzchni odpowiednio 5,199 m², 6,5182 m² i 5,5644 m²[17]. Stery głębokości poruszane były ręcznie lub z wykorzystaniem napędu elektrycznego[19]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 40 metrów[8] , zaś czas wykonania manewru zanurzenia 4,5–5 minut[24].
Załoga okrętu składała się z 2 oficerów oraz 23 podoficerów i marynarzy[25][f].
Urządzenia napędowe
[edytuj | edytuj kod]Okręt napędzany był na powierzchni przez dwie trzycylindrowe nawrotne maszyny parowe potrójnego rozprężania z wymuszonym smarowaniem produkcji zakładów w Saint-Denis[19]. Średnica cylindra wysokiego ciśnienia wynosiła 225 mm, cylindra średniego ciśnienia – 340 mm, zaś cylindra niskiego ciśnienia 550 mm; skok tłoka wynosił 270 mm[19]. Łączna maksymalna moc maszyn wynosiła 700 KM przy 400 obr./min i ciśnieniu roboczym pary 15,5 kG/cm²[19]. Parę dostarczały dwa dwuwalczakowe, jednopaleniskowe kotły du Temple ze zwrotnym przepływem spalin, o maksymalnym dopuszczalnym ciśnieniu 16,5 kG/cm²[21]. Spaliny trafiały do wspólnego stacjonarnego komina o średnicy 620 mm, umieszczonego w wodoszczelnej osłonie wychodzącej na wysokość jednego metra powyżej kadłuba sztywnego, w którym z kolei zamontowany był wysuwany komin tej samej wysokości[21]. Każda z maszyn poprzez oddalone od siebie o 1,4 metra linie wałów napędzała trójskrzydłową śrubę wykonaną z brązu[26]. Średnica śruby wynosiła 1,5 metra, a średni skok 1,084–1,085 metra; śruby były przeciwbieżne – prawoburtowa obracała się w prawo, a lewoburtowa w lewo[27].
W przedziale siłowni prócz maszyn parowych i kotłów znajdowały się także dwie pompy próżniowe napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 233,3 m³/h, dwie odśrodkowe pompy obiegowe z napędem elektrycznym o mocy 134 kW o łącznej wydajności 300 m³/h, cztery pompy zasilające napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 18 200 m³/h i dwa skraplacze rurowe o łącznej powierzchni chłodzącej 70,32 m²[26]. Zbiorniki paliwa mieściły się w kadłubie sztywnym pod głównym pokładem: dwa (o pojemności 8250 litrów i 2560 litrów) pod pomieszczeniem siłowni, a trzeci mieszczący 1250 litrów pod głównym stanowiskiem dowodzenia[21]. Jako rezerwę paliwo można było też przewozić w dziobowej grupie zbiorników balastowych nr 1 o łącznej pojemności 3900 litrów oraz w rufowej grupie zbiorników balastowych nr 4 o łącznej pojemności 11 500 litrów[21]. Maksymalny zapas paliwa wynosił więc 25 957 litrów (23,362 tony)[21].
Napęd podwodny zapewniały dwa jednotwornikowe silniki elektryczne firmy Brequet z Paryża[28]. Prędkość obrotowa wynosiła od 160 do 560 obr./min, a regulowana była poprzez zmianę napięcia (nominalnie 230 V)[28]. Silniki miały po sześć biegunów głównych z niezależnym wzbudzeniem i uzwojenie kompensujące połączone szeregowo[28]. Każdy z silników połączony był z baterią akumulatorów; mógł je ładować jako generator elektryczny napędzany przez maszynę parową[28]. Łączna moc silników elektrycznych wynosiła 450 KM[11][15][g]. Energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów firmy Tudor po 124 ogniwa[21].
Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła 12 węzłów, a w zanurzeniu 8 węzłów[11][29]. Zasięg wynosił 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów (lub 900 Mm przy prędkości 12 węzłów) w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 5 węzłów pod wodą[11][30].
Uzbrojenie i wyposażenie
[edytuj | edytuj kod]Okręt wyposażony był w sześć zewnętrznych wyrzutni torped kalibru 450 mm: dwie po obu stronach kiosku (odchylone o 7° od osi symetrii okrętu), dwie na rufie (odchylone o 5° od osi symetrii okrętu) i umieszczone na zbiornikach balastowych poniżej pokładu kiosku dwie systemu Drzewieckiego, z łącznym zapasem 6 torped modèle 1906[23][28]. Torpeda miała długość 5,07 metra, zaś jej masa wynosiła 646 kg[31].
Jednostka wyposażona była w dwa peryskopy – dzienny i nocny[32]. Peryskop dzienny miał długość 5,8 metra i po podniesieniu wystawał 4 metry ponad poziom kiosku; podnoszenie i opuszczanie realizowane było za pomocą napędu elektrycznego z prędkością 0,4–0,45 m/s[33]. Monookularowy i wieloobiektywowy peryskop nocny miał długość 2,5 metra oraz średnicę 114 mm i umieszczony był na dachu sterówki; podnoszony był ręcznie za pomocą kołowrotu[34].
Na pokładzie zainstalowano dwa kompasy: jeden mokry na rufie, umieszczony w naktuzie i drugi w dziobowej części sterówki, zamknięty w otwartej od dołu skrzyni, którego wskazania można było obserwować także z wnętrza kiosku i z wnętrza kadłuba[34]. W dziobowej części kiosku były umieszczone elektryczne i wodoszczelne światła nawigacyjne w kolorach zielonym i czerwonym[35]. Okręt wyposażony był również w kotwicę czterołapową o masie 283 kg, z łańcuchem o długości 100 metrów, podnoszoną za pomocą kabestanu z silnikiem elektrycznym Couffinhal[35]. Na pokładzie znajdowały się też dwie szalupy Bertona, o długości 3,67 metra każda, a także awaryjna mosiężna boja, która mogła być uwolniona z głównego stanowiska dowodzenia i połączona z aparatem telefonicznym[36]. Ogrzewanie zapewniały cztery grzejniki elektryczne, zasilane prądem o napięciu 115 V[22].
Służba
[edytuj | edytuj kod]„Thermidor” został wcielony do służby w Marine nationale 13 lipca 1910 roku[13][37]. W sierpniu tego roku jednostka odbyła rejs na trasie Cherbourg – Hawr – Dieppe – Boulogne-sur-Mer – Dunkierka – Cherbourg[38]. Decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa z 25 sierpnia 1911 roku dowództwo okrętu objął w Calais kpt. mar. Numa-Fernand-Georges Combet[39].
W 1912 roku zmieniono taktykę użycia jednostek typu Pluviôse, które wraz z okrętami typu Brumaire miały prowadzić działania ofensywne wraz z siłami głównymi floty[40]. Od tej pory okręty podwodne zgrupowano w liczące trzy jednostki dywizjony (okrętem flagowym dywizjonu był wyposażony w radiostację torpedowiec lub niszczyciel)[41]. 10 czerwca 1913 roku wchodzący do Cherbourga „Thermidor” uderzył w stojącego w basenie portowym „Watta”, w wyniku czego oba okręty zostały uszkodzone[42]. W październiku nowym dowódcą jednostki został mianowany kpt. mar. Richard[43].
Tuż przed wybuchem I wojny światowej większość okrętów typu Pluviôse znalazła się w składzie 1. Flotylli okrętów podwodnych z bazą w Cherbourgu, zaś „Thermidor” został przyporządkowany do również bazującej w Cherbourgu 3. Flotylli (w jej skład wchodziły również „Archimède”, „Montgolfier”, „Foucault”, „Franklin” i „Amiral Bourgois”)[44][45]. Jeden z dywizjonów tworzyły „Thermidor”, „Archimède” i „Amiral Bourgois”, a ich okrętem flagowym był niszczyciel „Epée”[44].
I wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]![SM U-151, „Thermidor” i „Fructidor” w Cherbourgu około 1920 roku](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Submarines_Cherbourg_NH_43778.jpg/220px-Submarines_Cherbourg_NH_43778.jpg)
Mobilizacja francuskiej floty rozpoczęła się 29 sierpnia 1914 roku, a wchodzące w skład 2 Lekkiej Eskadry okręty podwodne 1. i 3. Flotylli rozpoczęły dzienne patrole defensywne na wodach wokół bazy[44]. 3 sierpnia – w dniu rozpoczęcia działań wojennych – całość sił 1. Flotylli wyszła na wody kanału La Manche, zajmując pozycje między Hawrem a Portsmouth; wobec stwierdzenia braku okrętów Kaiserliche Marine 4 sierpnia jednostki powróciły do Cherbourga, zmienione przez okręty 3. Flotylli[46]. Po przystąpieniu do wojny Wielkiej Brytanii 1. i 3. Flotylla okrętów podwodnych rozpoczęła patrole w zachodniej części kanału La Manche[46]. Sukcesy odnoszone na lądzie przez Niemców spowodowały przesunięcie od września wszystkich flotylli okrętów podwodnych na wschodnią część La Manche[46]. Na prośbę Brytyjczyków dwa dywizjony 1. Flotylli (w składzie: „Fructidor”, „Ventôse”, „Germinal”, „Watt”, „Prairial” i „Floréal” oraz niszczyciele „Sabre” i „Francisque”) zostały przesunięte do obrony Portsmouth, przybywając do portu 2 września[47]. Pod koniec września sojusznicy ustalili, że dywizjon w składzie „Thermidor”, „Fructidor” i „Giffard” wraz z „Francisque” pozostanie w Portsmouth, zaś reszta okrętów typu Pluviôse powróci do Francji[48]. W ciągu kolejnych miesięcy jednostki stacjonujące w Portsmouth były zastępowane przez inne, a same przechodziły w tym czasie konieczne remonty w stoczniach francuskich[49].
Na przełomie 1914 i 1915 roku na okręcie zamontowano żyrokompas firmy Sperry[49]. Przez cały 1915 rok okręt wraz z siostrzanymi jednostkami nadal prowadził służbę patrolową na wodach Kanału[49]. W maju 1915 roku dywizjon okrętów podwodnych w składzie: „Thermidor”, „Fructidor” i „Prairial” wraz z niszczycielem „Sabre” przerzucony został do Hawru, by prowadzić operacje przeciw U-Bootom[49]. 16 listopada 2 Lekka Eskadra została rozformowana, zaś okręty typu Pluviôse wraz z jednostkami typu Sirène zostały przyporządkowane do 1. Flotylli okrętów podwodnych w Cherbourgu[50]. Nie zmieniły się natomiast zadania, które nadal obejmowały defensywne patrole przeciw U-Bootom przeprowadzane w okolicach własnych baz[51]. Pełniąc tę służbę wysłużony okręt doczekał zakończenia wojny[52].
Podczas wojny na okręcie zainstalowano działo pokładowe kalibru 75 mm, osadzone na łożu modèle 1916[31]. Jednostka zyskała też osłonę sterówki, komin został osadzony na stałe, zamontowano też niskie anteny radiowe[31].
Koniec służby
[edytuj | edytuj kod]„Thermidor” został skreślony z listy floty 12 listopada 1919 roku[13][37]. 23 maja 1921 roku został sprzedany firmie Société d’approvisionnement métallurgiques et de matériels d’industrie w celu złomowania za kwotę 43 150 franków, po czym rozebrany w Cherbourgu[13][9].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Tylko okręty typu Émeraude miały silniki produkcji francuskiej, które ulegały częstym awariom[4].
- ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209, Dianow 2020e ↓, s. 43, Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Gogin 2022 ↓ podają, że stępkę okrętu położono w 1906 roku.
- ↑ Identycznie podają Fontenoy 2007 ↓, s. 81 i Gogin 2022 ↓ . Natomiast Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Miramar 2022 ↓ podają, że okręt został zwodowany 3 lipca 1907 roku.
- ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209, Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Fontenoy 2007 ↓, s. 81 podają wyporność na powierzchni 398 ton i w zanurzeniu 550 ton, Brassey 1912 ↓, s. 256 podaje wyporność 398 ton, zaś Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 536 podaje wyporność 450/551 ton.
- ↑ Zdemontowanego po 29 sierpnia 1910 roku[23].
- ↑ Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209, Fontenoy 2007 ↓, s. 81 i Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 podają, że załoga liczyła 24 osoby.
- ↑ Identycznie podają Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Gogin 2022 ↓ . Natomiast Dianow 2020a ↓, s. 27 podaje, że moc jednego silnika wynosiła 460 KM.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Dianow 2019 ↓, s. 19.
- ↑ a b Dianow 2019 ↓, s. 21.
- ↑ Dianow 2019 ↓, s. 21–22.
- ↑ a b c d Dianow 2019 ↓, s. 22.
- ↑ a b c Dianow 2019 ↓, s. 23.
- ↑ Dianow 2019 ↓, s. 23–24.
- ↑ a b c Dianow 2019 ↓, s. 24.
- ↑ a b c Gogin 2022 ↓.
- ↑ a b Roberts 2021 ↓, s. 1726.
- ↑ a b c d e f Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209.
- ↑ Dianow 2020e ↓, s. 43.
- ↑ a b c d Dianow 2020e ↓, s. 44.
- ↑ a b c Dianow 2020a ↓, s. 20.
- ↑ a b Fontenoy 2007 ↓, s. 81.
- ↑ a b c Dianow 2020a ↓, s. 20–21.
- ↑ a b c d e Dianow 2020a ↓, s. 21.
- ↑ Dianow 2019 ↓, s. 26.
- ↑ a b c d e f g h Dianow 2020a ↓, s. 24.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 21, 24.
- ↑ a b c d e f g Dianow 2020a ↓, s. 26.
- ↑ a b Dianow 2020a ↓, s. 33.
- ↑ a b Dianow 2020b ↓, s. 32.
- ↑ Dianow 2020d ↓, s. 36.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 32.
- ↑ a b Dianow 2020a ↓, s. 25.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 25–26.
- ↑ a b c d e Dianow 2020a ↓, s. 27.
- ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 536.
- ↑ Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140.
- ↑ a b c Dianow 2020b ↓, s. 33.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 28.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 28–29.
- ↑ a b Dianow 2020a ↓, s. 29.
- ↑ a b Dianow 2020a ↓, s. 30.
- ↑ Dianow 2020a ↓, s. 31–32.
- ↑ a b Dianow 2019 ↓, s. 25.
- ↑ La Dépêche de Brest 1910 ↓, s. 2.
- ↑ Journal officiel de la République française 1911 ↓, s. 7134.
- ↑ Dianow 2020c ↓, s. 29–30.
- ↑ Dianow 2020c ↓, s. 30.
- ↑ L'Express du Midi 1913 ↓, s. 2.
- ↑ L'Ouest-Éclair 1913 ↓, s. 5.
- ↑ a b c Dianow 2020d ↓, s. 33.
- ↑ Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 489.
- ↑ a b c Dianow 2020d ↓, s. 34.
- ↑ Dianow 2020d ↓, s. 35.
- ↑ Dianow 2020d ↓, s. 37.
- ↑ a b c d Dianow 2020d ↓, s. 38.
- ↑ Dianow 2020d ↓, s. 38–39.
- ↑ Dianow 2020d ↓, s. 39.
- ↑ Dianow 2020e ↓, s. 42.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- ABORDAGE ENTRE SOUS-MARINS. „L'Express du Midi: journal quotidien de Toulouse et du Sud-Ouest ["puis" organe quotidien de défense sociale et religieuse "puis" organe régional de redressement national, de défense religieuse et de progrès social]”. Nr 7491. 23, 1913-06-11. Toulouse.
- Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). London: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
- DANS LE PERSONNEL. „L'Ouest-Éclair: journal quotidien d'informations, politique, littéraire, commercial”. Nr 5394, 1913-10-02. Rennes.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. I. „Okręty Wojenne”. Nr 6 (158), 2019. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. II. „Okręty Wojenne”. Nr 1 (159), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. III. „Okręty Wojenne”. Nr 3 (161), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. IV. „Okręty Wojenne”. Nr 4 (162), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. V. „Okręty Wojenne”. Nr 5 (163), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. VI. „Okręty Wojenne”. Nr 6 (164), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X.
- Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Ivan Gogin: PLUVIÔSE submarines (1908 – 1911). Navypedia. [dostęp 2022-09-06]. (ang.).
- Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
- Jean Labayle-Couhat: French warships of World War I. London: Ian Allan Ltd., 1974. ISBN 0-7110-0445-5. (ang.).
- Le « Thermidor ». „La Dépêche de Brest: journal politique et maritime ["puis" journal de l'Union républicaine "puis" journal républicain quotidien "puis" quotidien républicain du matin]”. Nr 9121. 24, 1910-08-25. Brest.
- Ministère de la marine. „Journal officiel de la République française. Lois et décrets”. Nr 233. 43, 1911-08-29. Paris.
- Ministère de la marine: Officiers de vaisseau. „Navigazette”. Nr 1046. 8, 1909-05-13. Paris.
- Stephen S. Roberts: French warships in the Age of Steam 1859–1914. Design, Construction, Careers and Fates. Barnsley: Seaforth Publishing, 2021. ISBN 978-1-5267-4534-7. (ang.).
- The Naval Annual, 1912. T.A. Brassey (red.). Portsmouth: J. Griffin and Co., 1912. (ang.).
- THERMIDOR (6103641). miramarshipindex.nz. [dostęp 2022-09-06]. (ang.).