Hanriot H.28
![]() | |
Dane podstawowe | |
Państwo | |
---|---|
Producent |
Centralne Warsztaty Lotnicze |
Typ | |
Konstrukcja |
dwupłat o konstrukcji mieszanej |
Załoga |
2 |
Historia | |
Data oblotu |
grudzień 1924 |
Lata produkcji |
1924–1928 |
Wycofanie ze służby |
1937 |
Liczba egz. |
235 |
Dane techniczne | |
Napęd |
1 Le Rhône 9C |
Moc | |
Wymiary | |
Rozpiętość |
10,26 m |
Długość |
7,25 m |
Wysokość |
2,95 m |
Powierzchnia nośna |
34 m² |
Masa | |
Własna |
575 kg |
Użyteczna |
255 kg |
Startowa |
830 kg |
Zapas paliwa |
94 l |
Osiągi | |
Prędkość maks. |
115 km/h |
Pułap |
3200 m |
Zasięg |
260 km |
Długotrwałość lotu |
3 h |
Rozbieg |
90 m |
Dobieg |
110 m |
Dane operacyjne | |
Użytkownicy | |
Polska |
Hanriot H.28 – francuski samolot szkolno-treningowy z okresu międzywojennego produkowany na licencji w Polsce.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Z inicjatywy Szefa Departamentu Żeglugi Powietrznej MSWojsk. Polska Wojskowa Misja Zakupów w Paryżu zdecydowała o zakupieniu na potrzeby polskiego lotnictwa samolotu szkolnego Hanriot HD.14[1]. 30 sierpnia 1923 roku zawarto umowę na zakup 50 egzemplarzy samolotu w wersji Hanriot HD.14E2 typ 1923, prawa do produkcji licencyjnej oraz egzemplarza wzorcowego[2].
We wrześniu 1923 roku przystąpiono do przygotowania produkcji licencyjnej w Centralnych Zakładach Lotniczych w Warszawie[3]. Dokumentacja przekazana przez stronę francuską zawierała wiele nieścisłości i różnic w stosunku do egzemplarza wzorcowego, dlatego też około roku trwały prace nad jej uzupełnieniem. Produkcja seryjna ruszyła w sierpniu 1924 roku. Egzemplarze powstałe na podstawie polskiej dokumentacji był cięższe o 50 kg od samolotu wzorcowego oraz miały niższą prędkość maksymalną[2]. Dla odróżnienia od egzemplarzy HD.14 zakupionych we Francji samoloty produkowane w Polsce oznaczono jako Hanriot H.28. Pierwszy egzemplarz seryjny (o numerze fabrycznym 30.2) został oblatany w grudniu 1924 roku przez por. pil. Karola Fiałkowskiego[4] i por. pil. Kazimierza Kalinę[5]. W CWL-PZL wyprodukowano łącznie 75 egzemplarzy tego samolotu[6]. Jeden z nich został zaprezentowany publicznie 25 kwietnia 1925 roku podczas pokazów na lotnisku mokotowskim[7].
W 1924 roku dokumentacja została przekazana do nowo powstałej Wielkopolskiej Wytwórni Samolotów „Samolot” w Poznaniu, gdzie uruchomiono produkcję seryjną. Ponadto zlecono WWS „Samolot” wykonanie standaryzacji części samolotów H.28 i H.19, w trakcie tych prac ujednolicono 128 części[7]. Pierwszy egzemplarz seryjny został oblatany przez pilota doświadczalnego Edmunda Hołodyńskiego[8]. 22 lutego 1925 roku został uroczyście „ochrzczony” przez szefa Departamentu IV Lotnictwa gen. Włodzimierza Zagórskiego. Stało się to w obecności wojewody poznańskiego Adolfa Bnińskiego, starosty poznańskiego Ludwika Begale i przedstawicieli władz wojskowych: gen. Edmunda Hausera i gen. Anatola Kędzierskiego[9]. 8 września 1925 roku jeden z egzemplarzy wyprodukowanych w Poznaniu został zaprezentowany podczas wystawy Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej na krakowskim Barbakanie[7]. W latach 1925–1928 w WWS „Samolot” wyprodukowano łącznie 160 egzemplarzy tego samolotu (60 egz. w 1925, 84 egz. w 1926, 10 w 1927 oraz 6 egz. w 1928 roku)[6].
W 1927 roku polskie lotnictwo wojskowe zakupiło we Francji dwa egzemplarze wersji sanitarnej H.28, które otrzymały numery 30S-1 i 30S-2[10]. W sierpniu 1927 roku w WWS „Samolot” oblatano wersję sanitarną oznaczoną jako Hanriot H.28S[11]. Konstruktorem tej wersji był inż. Ryszard Bartel. Zmieniona konstrukcja samolotu pozwalała na transport jednego chorego w specjalnym przedziale sanitarnym. Od egzemplarzy francuskich różniły się konstrukcją kabiny chorego, którą wykonano ze sklejki zamiast blachy duralowej. Wyprodukowano 16 egzemplarzy tej wersji[12].
Wykorzystanie w polskim lotnictwie
[edytuj | edytuj kod]Lotnictwo wojskowe
[edytuj | edytuj kod]Samoloty H.28 trafiły do wojskowych szkół lotniczych, gdzie używano ich do szkolenia wstępnego. W innych jednostkach lotniczych służyły jako samoloty treningowe w eskadrach pułków liniowych oraz jako łącznikowe dowódców różnych szczebli[3]. Kilka egzemplarzy przystosowano do holowania rękawa do strzelań powietrznych[7]. Samoloty H.28 zaczęto wycofywać z lotnictwa wojskowego latem 1929 roku, ostatecznie zeszły ze stanów jednostek z końcem 1935 roku.
Lotnictwo cywilne
[edytuj | edytuj kod]Samoloty HD.14 i H.28 były przekazywane przez wojsko do ośrodków cywilnego lotnictwa. Pierwsze z nich trafiły do LOPP i szkoły pilotów cywilnych na lotnisku Poznań-Ławica. Kolejne maszyny wycofywane z wojska zostały przekazane aeroklubom i innym ośrodkom lotniczym (np. Lotniczego Przysposobienia Wojskowego), gdzie służyły do końca 1937 roku[13]. Kilka z nich było następnie wykorzystywane jako pomoce naukowe przy nauce konstrukcji lotniczych. Część samolotów będących w posiadaniu aeroklubów została ufundowana przez różne organizacje społeczne i LOPP, m.in. 4 samoloty ufundował Związek Harcerstwa Polskiego, 5 Zrzeszenie Przemysłowców Polskich, po jednym magistraty Warszawy, Poznania, Krakowa i Lublina[14]. Jeden z cywilnych egzemplarzy H.28 został przystosowany do holowania szybowców. Przy jego pomocy w listopadzie 1932 roku dokonano oblotu szybowca ITS-II na lotnisku w Skniłowie[15]. Łącznie użytkowano w lotnictwie cywilnym 134 samoloty typu HD.14E2 i H.28, ostatnie z nich skasowano w 1937 roku.
Lotnictwo sanitarne
[edytuj | edytuj kod]Wykorzystując 18 samolotów HD.14S i H.28S Wojsko Polskie stworzyło sieć lotnictwa sanitarnego pokrywającego większą część kraju. Loty z chorymi obsługiwały jednostki: 1 pułk lotniczy w Warszawie, 2 pułk lotniczy w Krakowie, 3 pułk lotniczy w Poznaniu, 4 pułk lotniczy w Toruniu, 5 pułk lotniczy w Lidzie, 6 pułk lotniczy we Lwowie, Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie, Centralna Szkoła Podoficerów Pilotów Lotnictwa w Bydgoszczy, Lotnicza Szkoła Strzelania i Bombardowania w Grudziądzu i morski dywizjon lotniczy w Pucku. Samoloty sanitarne były użytkowane do 1936 roku i zostały skasowane.
Inne
[edytuj | edytuj kod]Elementy konstrukcyjne samolotu Hanriot H.28 były wykorzystywane przy konstruowaniu szybowców i samolotów. Płat i inne elementy konstrukcyjne zostały wykorzystane w szybowcach: Miś[16], S-III[17] i Ikar[18]. We wrześniu 1931 roku w Zakładach Mechanicznych E. Plage i T. Laśkiewicz dokonano przebudowy jednego H.28 (nr fabr. 30.83) na samolot z usterzeniem Rudlickiego[19].
Ocena użytkowa
[edytuj | edytuj kod]Samolot był oceniany przez pilotów jako poprawny i łatwy w pilotażu, jego problemem była mała wrażliwość na ruchy sterów, wrażliwość na boczny wiatr oraz skomplikowana regulacja obrotów silnika. Z uwagi na konstrukcję podwozia sprawiał problemy początkującym pilotom podczas lądowania, miał tendencję do tzw. kangurów - samolot kilkakrotnie odbijał się od ziemi, co czasem kończyło się uszkodzeniem konstrukcji maszyny[7]. Szacowano, że wyszkolenie 11 pilotów wiąże się średnio z rozbiciem jednego samolotu szkolnego i uszkodzeniem podwozi w czterech innych[20].
Opis konstrukcji
[edytuj | edytuj kod]Dwumiejscowy samolot szkolno-treningowy, dwupłat o konstrukcji mieszanej[21][3].
Kadłub o konstrukcji kratownicowej, oprofilowany listwami, usztywnionej wewnątrz naciągami z drutu. Osłona silnika i przednia część kryta blachą aluminiową, dalsze pokrycie wykonano z płótna. W kadłubie znajdował się zbiornik paliwa o pojemności 94 dm3 oraz bezpośrednio za silnikiem zbiornik oleju o pojemności 21 dm3. Kabina pilotów odkryta, z miejscami w układzie tandem, przyrządy sterownicze zdublowane. Pierwsza kabina osłonięta szklanym wiatrochronem. W wersji sanitarnej w kadłubie znajdował się przedział sanitarny (wyposażony w okna) do przewozu chorego na noszach lub w pozycji siedzącej. Chorego wkładano do samolotu przez duży otwór drzwiowy w prawej burcie.
Płat dwudźwigarowy o obrysie prostokątnym, o jednakowej rozpiętości i cięciwie (istniała możliwość wymiennego stosowania płatów), kryty w całości płótnem. Płat dolny dwudzielny, płat górny trójdzielny z centralnym baldachimem. Lotki znajdowały się na obu płatach. Komora płatów połączona była czterema parami międzyskrzydłowych zastrzałów równoległych i usztywniona krzyżowymi naciągami z drutu. Baldachim był połączony z kadłubem piramidką usztywnioną naciągami z drutu.
Usterzenie klasyczne, krzyżowe o konstrukcji drewnianej. Statecznik poziomy dwudzielny podparty zastrzałami w układzie V, statecznik pionowy usztywniony naciągami z drutu.
Podwozie wielogoleniowe, płozowo-kołowe, ze zdublowanymi kołami podwozia głównego i płozą ogonową, amortyzowane sznurami gumowymi.
Napęd - dziewięciocylindrowy gwiazdowy silnik rotacyjny Le Rhône 9C o mocy 80 KM (59 kW) napędzający stałe, dwułopatowe drewniane śmigło Fabryki Śrub i Towarów Metalowych Bartelmuss w Bielsku Wapiennicy. W 1930 roku na 5 samolotach zamontowano silnik „Peterlot” o mocy 80 KM. Okazał się konstrukcją nieudaną i wycofano go z użytku[22].
Malowanie
[edytuj | edytuj kod]Samoloty seryjne latały w barwie naturalnego cellonowanego płótna z przednią częścią kadłuba w kolorze naturalnej blachy aluminiowej. Numer ewidencyjny samolotu (zaczynające się od liczby 30 oznaczającej H.28) malowano w kolorze czarnym na boku kadłuba. Szachownice umieszczano symetrycznie pośrodku skrzydeł, a po remontach na ich końcach. Po remoncie samoloty były przemalowywane na kolor oliwkowozielony, egzemplarze przekazywane lotnictwu cywilnemu pozostawały w barwach wojskowych, zamalowywano jedynie szachownice[23].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Samolot Hanriot H.28 po wylądowaniu
-
Samoloty Hanriot H.28 Aeroklubu Krakowskiego
-
Pokaz akrobaty Kurt-Kunau na samolocie Hanriot H.28
-
Samoloty sanitarne Hanriot H.28S z 2 pułku lotniczego w Krakowie
-
Wersja sanitarna Hanriot H.28S podczas pokazów
-
Samolot H.28 z usterzeniem Rudlickiego
-
Silnik Le Rhône 9C
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Glass 1976 ↓, s. 17.
- ↑ a b Morgała 2014 ↓, s. 211.
- ↑ a b c Hanriot HD-14 (H-28), 1923. samolotypolskie.pl. [dostęp 2019-10-09]. (pol.).
- ↑ Jędrzejewski 2014 ↓, s. 207.
- ↑ Jędrzejewski 2014 ↓, s. 309.
- ↑ a b Glass 1976 ↓, s. 37.
- ↑ a b c d e Hanriot H-28 (HD-14E2). shinden.org. [dostęp 2019-10-07]. (pol.).
- ↑ Jędrzejewski 2014 ↓, s. 274.
- ↑ Nasze chrzciny. „Lotnik : organ Związku Lotników Polskich”. 4-5/1925, s. 2-3, 15 marca 1925. Poznań: Związek Lotników Polskich. OCLC 316462134.
- ↑ Skrzydlata Polska i 26'1972 ↓, s. 19.
- ↑ Album dziesięciolecia 1930 ↓, s. 183.
- ↑ Bartel 1978 ↓, s. 607.
- ↑ Jarosław Dobrzyński: Wojskowe samoloty szkolne w Polsce. „Militaria”. 1(70) 2016, s. 35. Lublin: Kagero Publishing. ISSN 2450-8039. OCLC 956615411.
- ↑ Skrzydlata Polska 1971 ↓, s. 19.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 403.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 353.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 361-362.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 361-363.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 154.
- ↑ Józef Hendriks: Wyszkolenie Młodzieży na pilotów. „Lotnik : organ Związku Lotników Polskich”. 15/1925, s. 4-7. Poznań: Związek Lotników Polskich. OCLC 316462134.
- ↑ Morgała 2014 ↓, s. 213.
- ↑ Glass 1976 ↓, s. 48.
- ↑ Królikiewicz 1981 ↓, s. 57.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Album dziesięciolecia lotnictwa polskiego. Poznań: „Lotnik”, 1930. OCLC 751101296.
- Andrzej Glass: Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1976. OCLC 830596725.
- Jerzy Jędrzejewski: Polscy piloci doświadczalni. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe Instytutu Lotnictwa, 2014, s. 173-175. ISBN 978-83-63539-05-4. OCLC 883576680.
- Tadeusz Królikiewicz: Polski samolot i barwa. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06546-2.
- Andrzej Morgała: Samoloty wojskowe w Polsce: 1924-1939. Warszawa: Bellona, 2014, s. 255. ISBN 978-83-11-13381-5. OCLC 894991345.
- Ryszard Bartel [i in.]: Z historii polskiego lotnictwa wojskowego 1918-1939. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny im. Wandy Wasilewskiej, 1978. OCLC 251843974.
- Ryszard Kaczkowski. Hanriot-28. „Skrzydlata Polska”. 29/1971, 18 lipca 1971. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Andrzej Glass. Hanriot-28S. „Skrzydlata Polska”. 26/1972, 25 czerwca 1972. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.